ԸՆՏՐԵՆՔ ՄԵՐ ԱԶԳԻՆ ԱՐԺԱՆԻ ՆԱԽԱԳԱՀ

Կարեւորագույն ժամանակներ են: Պատասխանատու՝ ողջ ազգի համար: Առհասարակ ցանկացած ընտրություն մեծ պատասխանատվություն է: Հատկապես՝ հանրապետության նախագահի ընտրությունները: Եվ երանի, որ ամեն մի ընտրությունից հետո կարողանանք ասել. «Փառք Աստծո՝ ճիշտ ենք վարվել»: Սակայն նախագահական ընտրություններում մեր ճիշտն ու սխալը ցույց կտա ժամանակը, երկրի զարգացումն ու ժողովրդի բարեկեցությունը: Ո՞ւմ կվստահենք մեր վաղվա օրը, երեխաների ապագան, տարեցների վաստակած հանգիստը, երիտասարդների իղձերը, երկրի սահմանները, այդ սահմանները պաշտպանող զինվորի ապահովությունը, զինվորին սպասող մոր հույզերը: Ո՞ւմ կվստահենք մեր երկրի ճակատագիրը: Այսօր, ավելի քան երբեւէ, լուրջ եւ սթափ մտածելու ժամանակն է: Ժամանակն է գործով ապացուցելու, որ ժողովուրդ ենք, ազգ ենք, իրավունք ունենք մեր տեղը գտնելու 21-րդ դարում, քաղաքակիրթ աշխարհում:
Արդեն տասը տարի է, ինչ ապրում եւ աշխատում եմ Եվրոպայում: Սեփական փորձից գիտեմ, թե ինչ է նշանակում բարեկեցիկ երկիր, եւ ինչ կարող է այն տալ ազնիվ աշխատող մարդուն: Երբ լսեցի, որ մեր հանրապետության նախագահի թեկնածուներից մեկը Վահան Հովհաննիսյանն է, ուրախության հետ մեկտեղ հոգիս լցվեց հպարտությամբ, քանզի Վահան Հովհաննիսյան՝ նշանակում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն: Իսկ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն՝ նշանակում է «Ամեն ինչ ազգի, ժողովրդի համար, պատասխանատվություն նրա անցյալի, ներկայի եւ ապագայի հանդեպ»: ՀՅԴ՝ նշանակում է 117 տարիների անձնվեր աշխատանք, պայքար, հաղթանակներ հանուն ազգի: Ես երջանիկ եմ, որ նաեւ անձամբ եմ ճանաչում Վահան Հովհաննիսյանին: Երեւանյան մեր մանկության ու պատանեկության տարիներին նա մեզ համար օրինակ էր բարձր ինտելեկտի, ընկերության նվիրյալի, վեհ գաղափարներ կրողի: Այն ժամանակների հերոսները այլ մարդիկ էին: Վահանը այն եզակիներից էր, ում ձգտում էինք նմանվել՝ հակադրվելով գործող համակարգին, գնահատելով նրա ազգանվեր գաղափարները, մտքի թռիչքը, անսահման ձգտումը դեպի բարին, արդարությունը:
Կյանքը ցույց տվեց, որ Վահան Հովհաննիսյանը անդավաճան մնաց իր հայացքներին, եւ եկան այն ժամանակները, որտեղ նա կարող է հերոս համարվել: Սակայն նա պարզապես աշխատում է, պայքարում հանուն երկրի զարգացման, իրավական հասարակության ձեւավորման, հանուն խաղաղության եւ կայունության:
Այսօր Վահան Հովհաննիսյանը խոշոր քաղաքական գործիչ է, հայտնի՝ նաեւ արտերկրում: Մեծ հպարտություն եմ ապրում ամեն անգամ, երբ եվրոպական տարբեր ատյաններում բարձր գնահատականներ եմ լսում Վ. Հովհաննիսյանի քաղաքական գործունեության վերաբերյալ: Հայտնի է, որ մտավորականը նա է, ով հասարակությանը տալիս է ավելին, քան կարող է եւ ստանում է շատ ավելի պակաս, քան իրեն պետք է: Ինձ համար իսկական մտավորական է Վահան Հովհաննիսյանը, եւ ես համոզված եմ, որ մեր ժողովրդին այսօր պետք է մտավորական նախագահ, որը մեծ դեր է ունեցել Արցախյան պատերազմում մեր հաղթանակի մեջ եւ, առհասարակ, Հայաստանի նորագույն պատմության բոլոր էջերում:
Հաջողություն եմ մաղթում մեզ բոլորիս՝ մեր ազգի համար այս ճակատագրական պահին: Ուզում եմ մեր երկրի ապագան տեսնել հզոր, կայուն, բարեկեցիկ: Սակայն, ինչպես ասում են՝ «ապագան գուշակելու լավագույն միջոցը այն կառուցելն է»: Եկեք կառուցենք այն այսօր միասին, ընտրենք մեր ազգին արժանի նախագահ:
Լավագույն մաղթանքներով եւ ապագայի հանդեպ մեծ ակնկալիքներով՝
ԳԱՐԻԿ ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր
Հ. Գ. Դոկտ. Գարիկ Իսրայելյանը ծնվել է 1963 թ. Երեւանում։ 1987 թ. առաջին կարգի դիպլոմով ավարտել է համալսարանը, 1992 թ. պաշտպանել է դոկտորական թեզ։ Այնուհետեւ որպես դասախոս-հետազոտող աշխատել է Ուտրեխտում (Նիդեռլանդներ), Բրյուսելում (Բելգիա) եւ Սիդնեյում (Ավստրալիա)։ 1992-ից հաստիքային հետազոտող եւ նախագծի ղեկավար է Իսպանիայում՝ Կանարյան կղզիների «Աստղաֆիզիկայի եվրոպական հաստատության» մեջ (European Institute of Astrophysics in Canary Islands, IAC)։ Սույն հաստատությունը (IAC) աստղաֆիզիկայի բնագավառի երրորդ կարեւոր կենտրոնն է աշխարհում։ Իսրայելյանը զեկույցներ է կարդացել 30 միջազգային կոնֆերանսներում եւ հեղինակ է ավելի քան 150 տարաբնույթ գիտական հոդվածների՝ արեգակնային համակարգից դուրս մոլորակների հայտնագործությունից մինչեւ սեւ անցքերի հատկությունների մասին հետազոտություններ։ Դասախոսություններ է կարդացել Ժնեւի եւ Տոկիոյի համալսարանների ասպիրանտուրաներում։ Նրա ջանքերով կազմակերպված միջազգային կոնֆերանսների, հանդիպումների եւ դասախոսությունների շնորհիվ մեծ ճանաչում են ձեռք բերել Կանարյան կղզիները։ Այս փաստը հաշվի առնելով՝ Կանարյան կղզիների իշխանությունները 2002 թ. դոկտ. Իսրայելյանին պարգեւատրել են պատվո շքանշանով։ Երկրին ցուցաբերած գիտական ծառայության համար Իսպանիայի թագավոր Խուան Կարլոս Առաջինը նրան պատվավոր քաղաքացու կոչում է շնորհել։ Գարիկ Իսրայելյանը Nature, Science, Astrophysical Journal եւ այլ հանդեսների գիտական քարտուղարն է։ Նա, ի թիվս այլոց, համահեղինակն է պրոֆ. Հանս Բեթհեի (ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր), պրոֆ. Մայքլ Մայորի (Ժնեւի համալսարանից, 1995թ. արեգակնային համակարգից դուրս առաջին մոլորակի հայտնագործման հեղինակ), պրոֆ. Կորնելիս դը Ջագերի (Նիդեռլանդներից, «Աստղագիտական միջազգային միության» (International Astronomical Union) նախկին գլխավոր քարտուղար, «Տիեզերական հետազոտության կոմիտեի» (Committee on Space Research) նախագահ եւ «Գիտական միությունների միջազգային խորհրդի» (International Council of Scientific Unions) նախագահ) մի շարք գիտական հոդվածների։
Դոկտ. Իսրայելյանի ամենանշանակալի աշխատությունը լույս է տեսել հանրահայտ Nature գիտական հանդեսում 1999 թ.։ Տիեզերքում «սեւ անցքերի» գոյացման մասին Ջոն Մայքլի նախնական գաղափարի հայտարարումից երկու հարյուր տարի անց Գ. Իսրայելյանը ղեկավարեց միջազգային մի աշխատախումբ, որն ապացուցեց սեւ անցքերի ձեւավորման հարցում սուպերնովա պայթյունների հիմնարար դերը։ Սա, պրոֆ. Հանս Բեթհեի գնահատմամբ, «վերջին տասնամյակի ամենակարեւոր հայտնագործությունն է աստղաֆիզիկայում»։

ԱՆԿԵՂԾ ԿՊԱՏԱՍԽԱՆԵ՞Ն

«Ժառանգության» վարչությունը երեկ նամակով դիմել է ՀՀ նախագահի բոլոր թեկնածուներին՝ առաջարկելով 22 կետերից բաղկացած մի հարցաշար եւ ակնկալելով նրանց անկեղծ պատասխանները: Այդ հարցերից են՝ «Անձնական եւ մասնագիտական ինչպիսի՞ հատկանիշներ պետք է ունենա երկրի նախագահը:
Ունե՞ք արդյոք դրանք», «Համարո՞ւմ եք, որ Ձեր անձնական օրինակով եւ քաղաքական գործունեությամբ նպաստել եք ազատ, անկախ, ժողովրդավարական, քաղաքացու իրավունքի վրա խարսխված հասարակարգի կայացմանը: Եթե այո՝ ապա ինչպե՞ս», «Պատրաստվո՞ւմ եք հասնել մինչ օրս առանձնապես խոշոր չափերի հասնող հարկեր չմուծած անձանց, յուրացումներ կատարած եւ/կամ քաղաքական հետապնդումներ իրականացրած պետական պաշտոնյաների բացահայտմանն ու պատժմանը: Եթե այո՝ ապա ի՞նչ առաջնահերթությամբ», «Ձեր կենսագրության մեջ կա՞ն արդյոք այնպիսի փաստեր (զորօրինակ՝ կոռուպցիա, քրեորեն հետապնդելի այլ արարքներ), որոնք թույլ կտան որեւէ մեկին ազդեցություն ունենալ Ձեր որոշումների վրա: Եթե այո՝ խնդրում ենք մանրամասնել», «Ձեր պաշտոնավարման ընթացքում, եթե այդպիսին եղել է, Ձեր մասնակցությամբ կամ իմացությամբ՝ թեկուզեւ դատարանի որոշման միջոցով, որեւէ անմեղ մարդ ազատազրկվե՞լ է, կամ նախօրոք տեղյակ եղե՞լ եք նման ազատազրկման մասին: Եթե այո՝ խնդրում ենք մանրամասնել», «Ձեր պաշտոնավարման ընթացքում, եթե այդպիսին եղել է, կատարե՞լ եք էական սխալներ կամ բացթողումներ: Եթե այո՝ ապա որո՞նք են այդ վրիպումները եւ ինչպե՞ս եք մտածում դրանք սրբագրել», «Եթե երբեւէ ընտրությունների մասնակցել եք որպես թեկնածու, Դուք տեղեկություններ ունեցե՞լ եք Ձեր օգտին կատարված ընտրակեղծիքների, ընտրողների կաշառման որեւէ փաստի մասին: Եթե այո՝ խնդրում ենք մանրամասնել», «Ինչպիսի՞ն է տարբերությունը 1991-ին Ձեր եւ Ձեր ընտանիքի անդամների ունեցած սեփականության (ֆինանսական, նյութատեխնիկական, փայատիրական, կալվածային եւ այլ՝ թե՛ անձնական եւ թե՛ որպես բիզնես, թե՛ ուղղակի եւ թե՛ այլոց անուններով ձեւակերպված) եւ այժմյան սեփականության միջեւ, եւ ինչո՞վ դա կբացատրեք»: «Ժառանգությունը» նաեւ խնդրել է մանրամասնել, թե ում կուզենար թեկնածուն տեսնել մի շարք առանցքային պաշտոններում: Եվ վերջապես՝ հարցրել է. «Հնարավո՞ր է այնպիսի իրավիճակ, որ Դուք մինչեւ քվեարկության օրը հանեք Ձեր թեկնածությունը: Եթե այո՝ ապա ո՞ւմ օգտին»:

Ա. Ի

«ԵԹԵ ԻՆՁ ՉԽՓԵՆ, ԵՍ ՉԵՄ ԽՓԻ»

Երեկ հայտարարեց ԱԺՄ նախագահ Վազգեն Մանուկյանը
Երեկ «Հայելի» ակումբում ԱԺՄ նախագահ Վազգեն Մանուկյանին ուղղված հարցերի առյուծի բաժինը առնչվում էր դեկտեմբերի 15-ին «Հայկական ժամանակում» լույս տեսած հրապարակմանը, որը վերաբերում էր նախկին իշխանության դեմ պայքարի մեթոդներին, եւ որի բովանդակությունն ու ձեռագիրը վերագրվել էր Վ. Մանուկյանին: ԱԺՄ նախագահը հաստատեց իր մտադրությունը՝ այդ փաստաթղթի ձեռագիրն իր ձեռագրի հետ համեմատելու եւ այն պաշտոնական փորձաքննության ենթարկելու մասին. «Ինձ պետք է ցույց տալ, որ իրենք սուտ են ասում, եւ որ ես տեռորիստ չեմ»:
Ընդդիմության կողմից միմյանց դեմ թույն թափելու պրակտիկան ԱԺՄ նախագահն անընդունելի համարեց. «37-ին չեկիստները՝ սեւ բաճկոններով ու սիրահարված իրենց չիբուխ ծխող ղեկավարի վրա, նմանատիպ հոդվածներ էին գրում: Այդ հոդվածի ոճը գերազանցում է նույնիսկ 37-ի հոդվածներին, երբ գրում էին ժողովրդի թշնամիների մասին՝ նրանց պիտակ կպցնելով»: Սահմանափակելով սույն հրապարակմանն առնչվող Վ. Մանուկյանի հայտարարությունների թեման՝ հավելենք նրա որոշ դիտարկումները այդ փաստաթղթի բովանդակության մասին. «Էնտեղ բառեր կան, որոնք ես կյանքում չեմ օգտագործել, եւ դա իմ ոճը չի: Այնտեղ նույնիսկ երրորդ դեմքով է գրված Վազգեն Մանուկյան անունը: Դուք հիշեք մի դեպք, երբ ես իմ մասին երբեւէ երրորդ դեմքով եմ խոսել»:
Վ. Մանուկյանին ուղղված հարցերի մյուս բլոկը վերաբերում էր նրան, թե ինչո՞ւ ինքը, իշխանություններին թողած, քննադատում է հատկապես ՀՀ առաջին նախագահ Տեր-Պետրոսյանին: «Ես Տեր-Պետրոսյանի դեմ խոսել եմ այն ժամանակ, երբ ինքը հրապարակում հայտարարեց, որ ով իրեն չմիանա՝ նշանակում է ծառայում է Սերժին, եւ կոչ արեց միանալ իրեն: Ես դա ընդունեցի որպես քաղաքական շանտաժ, ես շանտաժը չեմ ընդունում: Երկրորդ, ինքը հայտարարեց, որ 96-ին ընտրությունների համար իշխանությունները մեղք չունեին, ու հիմնական մեղքը բարդեց ընտրական հանձնաժողովների վրա: Ես ասում եմ, որ 96-ը կազմակերպված էր իշխանությունների կողմից: Ես սա եմ ասում, բայց ուրիշի վրա ցեխ չեմ շպրտում»,- պարզաբանեց ԱԺՄ նախագահը:
Եղավ նաեւ այսպիսի հարցադրում՝ զգո՞ւմ եք, որ իշխանությունները Տեր-Պետրոսյանի դեմ իրականացվող հակաքարոզչություն անելու համար նաեւ ձեզ են օգտագործում: Վ. Մանուկյանը պատասխանելով այս հարցադրմանը, ասաց. «Դիմացս կանգնած լինի Տեր-Պետրոսյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը, թե Սերժ Սարգսյանը, կոմունիստական ռեժիմը, թե ուրիշը, ես հետեւողականորեն տանում եմ գաղափարական, քաղաքական իմ գիծը: Արանքում իմ կողքն ո՞վ կկանգնի, ո՞վ ինձ կխփի, ո՞վ կպաշտպանի, կամ ո՞ւմ կթվա, թե իրեն օգուտ է իմ այդ կեցվածքը՝ իր գործն է: Ես չեմ առաջնորդվում նրանով, թե ում է ձեռնտու իմ դիրքորոշումը եւ ում՝ ոչ: Ես չեմ ուզենա, որ հայտնվեն մարդիկ, որոնք ուզենան ժողովրդին խաբել, իսկ ես ստիպված ձայն չհանեմ՝ համարելով, որ դա ասողն ընդդիմություն է»:
Անդրադառնալով շրջանառվող այն տեսակետին, թե ընտրություններում ձեւավորվել է հիմնականում երկու բեւեռ՝ ի դեմս Սերժ Սարգսյանի եւ Տեր-Պետրոսյանի, Վ. Մանուկյանն ասաց, թե դա ինչ-որ իմաստով բնական է, որովհետեւ, օրինակ՝ Սերժ Սարգսյանը իշխանության թեկնածու է, ու «մանավանդ, որ Հայաստանում երբեք ընտրությունների միջոցով իշխանություն փոխել չի ստացվել», եւ որի դեմ պետք է լինի ընդդիմության պայքարը: Տեր-Պետրոսյանը հիմնական բեւեռ է համարվում, Վ. Մանուկյանի դիտարկմամբ, այն պատճառով, որ նա անսպասելի մտավ քաղաքական դաշտ եւ նրա նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացավ, մարդիկ գնացին հանրահավաքների: Այդուամենայնիվ, ԱԺՄ նախագահն ասաց, թե այդ հանրահավաքներին մասնակցությունը ընտրություններում ձայներ ստանալու երաշխիք չէ: Ըստ նրա, բնական է, որ ամենամեծ ուժն այսօր ունի իշխանությունը եւ նրա թեկնածուն, թեեւ այդ ուժը Սերժ Սարգսյանի ստանալիք քվեները չեն, այլ՝ իշխանության ձեռքին ամբողջովին կենտրոնացած վարչական ու ֆինանսական ռեսուրսները, ընտրական մեխանիզմների վրա ազդելու լծակները: «Այսինքն՝ քանի որ ոչ դեմոկրատական պետությունում ենք ապրում, իշխանության հնարավորությունները շատ մեծ են, ու դրա համար նրա դիմաց մեծ ուժ պիտի լինի, որ կարողանա հաղթել»,- ասաց ԱԺՄ նախագահն ու հավելեց, թե այսօր ինքը նման ուժ դեռեւս չի տեսնում՝ նկատի ունենալով նաեւ Տեր-Պետրոսյանին եւ նրա շուրջ համախմբված ուժերին: Նա, իհարկե, չբացառեց, որ առաջիկայում այդպիսի ուժեղ առանցք կհայտնվի՝ «առջեւում դեռ ճանապարհ կա»:

ՆԱԻՐԱ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ

ՍՏԵՓԱՆ ՊԱԼԱՍԱՆՅԱՆ

Արեւելյան աշխարհաբարի գիտական քերականության հիմնադիր, նշանավոր լեզվաբան ու գրականագետ, պատմաբան ու հրապարակախոս, սոցիոլոգ ու մանկավարժ Ստեփան Պալասանյանը 19-րդ դարի 60-80-ական թվականների հայ մտավորականության փաղանգի ակնառու ներկայացուցիչներից է: Նա այն առաջադեմ մտածողներից էր, որ ազգապահպանության հիմքը, ազգի հոգեւոր մշակույթի ու բարոյականության վերելքի կարեւորագույն միջոցները համարում էր ազգային լեզուն, ազգի պատմությունն ու կրոնը: Եվ նա իր կյանքի 30 տարիների մանկավարժական գործունեությունն ու գիտական աշխատությունները նվիրել է այդ սրբազան գործին:
Ստեփան Հովհաննեսի Պալասանյանը ծնվել է 1837-ի դեկտեմբերի 5-ին Ռումինիայի Բոտոշան քաղաքում: Սկզբնական կրթությունն ստացել է իր քաղաքի քահանա Պ. Հակոբյանի մոտ, 1852-55-ին սովորել է Փարիզի Մուրադյան վարժարանում, աշակերտել է Գաբրիել արք. Այվազովսկուն, Ա. Գալֆայանին, Ս. Թեոդորյանին, ապա ուսումը շարունակել է իր ուսուցիչների հիմնած Հայկազյան վարժարանում (Փարիզ), 1858-ին հրավիրվել է Թեոդոսիա եւ պաշտոնավարել է Խալիպյան դպրոցում: Այստեղ աշխատելիս առաջադիմական ոգով հոդվածներ է տպագրել «Մասյաց աղավնի» պարբերականում, որի պատճառով էլ գժտվել է իր ուսուցիչ Գաբրիել արք. Այվազովսկու հետ եւ մեկնել է Նոր Նախիջեւան: Այստեղ ընկերների հետ հիմնել են նոր դպրոց, որտեղ 3 տարի աշխատելուց հետո՝ 1863-ին, աշխատանքի է անցնում Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում՝ դասավանդելով հայոց լեզու, հայոց ընդհանուր պատմություն, հայ գրականություն եւ ֆրանսերեն: 1869-ին Պալասանյանը մի խումբ ընկերների հետ Թիֆլիսում հիմնում է Գայանյան օրիորդաց դպրոցը. որպես լուսավորիչ-մանկավարժ նա շատ կարեւոր տեղ էր տալիս աղջիկների կրթությանը: 1881-ից մինչեւ կյանքի վերջը՝ 1889 թվականը նա որպես մանկավարժ աշխատում է Էջմիածնի Գեւորգյան ճեմարանում՝ դասավանդելով հայոց լեզու, հայ եւ ընդհանուր գրականություն, հայոց պատմություն եւ ֆրանսերեն:
Թիֆլիսում աշխատած 18 տարիները շատ բեղուն եղան գիտնական-մանկավարժի համար. նա բազմաթիվ հոդվածներ տպագրեց «Կռունկ», «Մասյաց աղավնի», «Մեղու Հայաստանի», «Մշակ», «Փորձ», «Արարատ» եւ այլ հանդեսներում: Հոդվածներից բացի Պալասանյանը Թիֆլիսում աշխատած տարիներին հրատարակեց նաեւ մայրենի լեզվին ու հայոց պատմությանը նվիրված մի քանի արժեքավոր մենագրություններ, որոնք ուղեցույց եղան նույն հարցերով հետագա ուսումնասիրողների համար: Նշենք դրանցից մի քանիսը՝ «Գործնական քերականութիւն հայերէն լեզուի» (Թիֆլիս, Ա, Բ հատորներ, 1869), «Ընդհանուր տեսութիւն արեւելեան նոր գրաւոր լեզուի հայոց» (Թիֆլիս, 1870), «Քերականութիւն մայրենի լեզուի հայոց» (Թիֆլիս, 1874):
1865-ին լույս տեսած նրա «Պատմութիւն հայոց գրականութեան» դասագիրքը նվիրված է հայ ժողովրդական բանահյուսությանը, իսկ հետմահու լույս տեսած «Պատմութիւն հայոց» աշխատությունը, որն ունեցավ չորս հրատարակություն (1890, 1895, 1911, 1920), մի ամբողջական դասագիրք է հայ ժողովրդի ողջ պատմության: Նա այստեղ պատմական անցքերը քննում է իրենց ծագման ու զարգացման գործընթացում՝ կապված ժողովրդի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կյանքի հետ՝ սկսած հայ ժողովրդի ծագումից մինչեւ իր օրերը: «Ազգի պատմությունը այն հիմքն է, որի վրա խարսխված է ազգի կողմից իր անցյալի ճանաչումը, ներկայի ըմբռնումը եւ ապագայի ուղիների որոնումը», գրում է Պալասանյանը:
Այս գիրքը տարիներ շարունակ հայկական դպրոցների եւ բուհերի համար ծառայել է որպես դասագիրք:
Իր սաներին ֆրանսերենը լավ սովորեցնելու համար նա գրել է նաեւ «Ֆրանսերէնի այբբենարան եւ սկզբնական ընթերցանութիւն» դասագիրքը (Թիֆլիս, 1865): Աշակերտներից շատերի պատմելով՝ իրենք գրեթե ազատ խոսում, գրում ու կարդում էին այդ լեզվով:
Մեծ մանկավարժն ու գիտնականը անգերազանցելի էր նաեւ գրական քննադատության ասպարեզում: Մ. Նալբանդյանից հետո նա մեր առաջին գրաքննադատն է եղել: Այս բոլորին զուգահեռ նա կատարել է նաեւ թարգմանություններ:
Ստ. Պալասանյանի նորարարությունը առանձնապես դրսեւորվել է լեզվաբանության ասպարեզում. նա առաջինն էր, որ հետեւելով հայտնի լեզվաբան-հայագետ Արսեն Այտընյանի տեսությանը, հիմք դրեց արեւելահայերենի աշխարհաբարի գիտական քերականությանը՝ առաջին անգամ համակարգված ներկայացրեց արեւելահայերենի հնչյունական համակարգը, բառակազմությունն ու իմաստաբանությունը եւ քերականությունը՝ իր երկու բաժիններով (ձեւաբանություն եւ շարահյուսություն)՝ իրենց քերականական կարգերին բնորոշ առանձնահատկություններով: Ազգի լուսավորության ու գոյատեւման հիմքը համարելով ազգային լեզուն (առանց լեզվի ազգ չկա) մեծ ազգասերը նախ դեմ էր օտարաբանություններին. «Իհարկե, մեծ թեթեւամտություն է օտար լեզվի բառերը գործածել, երբ նույն նշանակություն ունեցող բառեր կարելի է գտնել մայրենի լեզվի մեջ», գրում է նա իր «Ընդհանուր տեսութիւն արեւելեան նոր գրաւոր լեզուի հայոց» (Թիֆլիս, 1870, էջ 20-ում), մինչդեռ այսօր մեր թե՛ գրավոր եւ թե՛ բանավոր լեզուն հեղեղված է խայտառակ օտարաբանություններով: Իհարկե, նա դեմ է նաեւ ծայրահեղ մաքրամոլությանը (ն. տ. էջ 21): Նա բառը դիտում է իբրեւ նյութական-հնչյունական ձեւի եւ իմաստի (ձեւ+բովանդակություն) միասնություն, իբրեւ «հոգի եւ մարմին»:
Լեզվի ձեւաբանական մակարդակում նա քննում է աշխարհաբարի խոսքի մասերը, ըստ որում, այս տերմինը առաջինը Պալասանյանն է ներմուծել աշխարհաբարում՝ մասունք բանիի փոխարեն: Նա մեր լեզվում ներմուծել է նաեւ ենթակա եւ ստորոգյալ տերմինները, իսկ նախադասություն տերմինը վերցրել է Այտընյանից:
Աշխարհաբարի ձեւաբանական համակարգում Պալասանյանը քննում եւ ընդունում է 10 խոսքի մաս, 7 հոլով, 3 հոլովում եւ բայական 4 լծորդություն: Նա դերբայը դիտում է առանձին խոսքի մաս:
Ծննդյան 170-ամյակի առթիվ

Շարահյուսական մակարդակում նա սահմանում է նախադասությունը, ապա բերում է դրա բոլոր տեսակները, որոնք այժմ ընդունված են մեր բոլոր դասագրքերում, խոսում է նաեւ դերբայական դարձվածի մասին որպես բարդ նախադասության կրճատման արդյունք (իհարկե, միշտ այդպես չէ):
Ստ. Պալասանյանի ոչ միայն լեզվական, այլեւ հասարակագիտական հայացքները այսօր էլ ունեն արդիական հնչեղություն. նա իր պատմական աշխատություններում հաճախ է խոսել գաղթերի կործանարար ազդեցությունների մասին:
Մեծ գիտնականն ու մանկավարժը, հայրենասերն ու հասարակական գործիչը մահացել է 1889-ի փետրվարի 19-ին Էջմիածնում՝ 52 տարեկան հասակում, թաղված է Ս. Գայանե տաճարի հյուսիս-արեւելյան մասում:
ԽԱՉԻԿ ԲԱԴԻԿՅԱՆ

A Nagorno-Karabakh-Kosovo Connection?

BY HRANT APOVIAN
“Precedents have certain influence in international relations irrespective of our will. Their reoccurrence becomes the basis of international law as time passes.”Armenian Foreign Minister Vartan OskanianOn December 10 negotiations between the Kosovo Albanians and the Serbian leadership were formally declared dead, as a United Nations deadline for agreement over Kosovo was meant to expire. It is expected that this may lead to further bloodshed. It is also expected that Kosovo will declare independence early next year. The failure of an agreement over the independence of Kosovo is attributed to the intransigence of Serbia and Russia. Serbs form 7 percent of Kosovo's population. For the Serbs, it is an emotional loss of history and culture. There are Serbian Orthodox Monasteries and shrines scattered all around Kosovo. Losing Kosovo is a blow to Serbian national pride. What is surprising is Russia's stance in this conflict. On the one hand the Kosovo Model would inspire Russians in the Georgian breakaway provinces of South Ossetia and Abkhazia to secede. However it would also legitimize the aspirations of Chechens who have been struggling for independence for the Russian Republic of Chechnya. For the Putin government maintaining territorial integrity is a crucial part of maintaining a strong and united state. Does the right to self-determination for a people supersede all other considerations? Does it supersede what nations like to preserve as territorial integrity? Paradoxically the European Union as well as the United States have been actively promoting independence for Kosovo. This has pitted the United States and Russia on opposite sides of the issue. Are there similarities between the Kosovo precedent and the case for Nagorno'sKarabakh? There is one sacrosanct similarity for the people of Kosovo and the people of Nagorno 's Karabakh. The right to self'sdetermination: the inalienable right of a given people to determine its own faith . However, the similarities end there. Any misguided notion that independence for Kosovo could open the gates to an independent Nagorno'sKarabakh is false. Conversely, the failure by Kosovo to gain independence does not mean that the chances for Nagorno-Karabakh to become independent will vanish. Though it is true that Serbia was the aggressor in Kosovo, and Azerbaijan was the aggressor in Nagorno'sKarabakh; that both Serbia and Azerbaijan had limited sovereignty over Kosovo and Nagorno'sKarabakh respectively; and that both Kosovo and Nagorno-Karabakh were 90 percent inhabited by ethnic Kosovar Albanians and Armenians respectively. The aspirations of the people of Nagrono'sKarabakh will not be deterred or derailed by the faith of the Kosovo Model. According to Armenian Foreign Minister Vartan Oskanian, “All conflicts are unique in their nature, and the resolution of each of them can be individual, especially considering that the talks on Nagorno'sKarabakh are held in the framework of the principle of self-determination.”. The main difference distinguishing the case for Nagorno'sKarabakh is that its people, after being subjected to the fiercest and most brutal attack by Azerbaijan, rose against the aggressor and single-handedly fought to save itself from being slaughtered, and won. The fact that the people of Nagrono'sKarabakh survived the aggression, voted to embrace freedom from dominance and established a western style democratic government with democratic institutions gives them the right to determine their future as a people. A government spokesman in Kosovo, Skender Hyseni, said Monday “Kosovo and the people of Kosovo urgently need clarity on their future”. Undoubtedly the people of Nagorno-Karabakh deserve clarity in their future as well. It may not be as urgent a need, because Nagorno-Karabakh is de Facto independent, government institutions are in place, and there is no doubt in anybody's mind that Nagorno-Karabakh is never going back under Azeri rule. While in Pristina, a large segment of the ethnic Albanian population, as well as the government itself, is in a kind of limbo, waiting for independence; the people of Nagorno-Karabakh do not seem to be concerned about the future prospects for the nation and are busy at work at nation building. Kushtrim Mahmutaj, who as a teen took up a gun with the guerrilla army that fought Serbian Forces nearly a decade ago, is concerned “We have been very patient until now, but we fought and died just to establish a country. We could lose control in a second.” It is different for Nagorno-Karabakh, for the young men who fought and died to save their homeland from obliteration, there is no fear that control might be lost in a second, for the Nagorno-Karabakh Army is known to be the best trained and war hardened army in the Caucuses. Finally, whereas in the Kosovo Model, politicians have failed to deliver a functioning government, the people of Nagorno-Karabakh just elected their third president and Government institutions are fully functional, with major projects underway, rebuilding the infrastructure with local as well as outside help. One would think that despite its meager means, and despite an ongoing blockade, Nagorno-Karabakh appears to be unfazed by ongoing negotiations that seem to be going nowhere, and from which Nagorno-Karabakh is markedly absent. Unlike Kosovo, US led forces of the North Atlantic Treaty Organization did not bomb Azeri troops out of Nagorno'sKarabakh; Nagorno'sKarabakh is not being governed by the United Nations; the west is not supporting its bid for statehood; International courts are not prosecuting Azeri leaders as war criminals for the pogroms committed in Sumgayit and the indiscriminate bombardment of civilians in Nagorno-Karabakh. It is the people of Nagorno'sKarabakh that have succeeded in creating de facto independence, rebuilding a war ravaged country. What the West should be worried about in both the case for Kosovo and Nagorno'sKarabakh is the new round of bloodshed and conflict that could be generated by unresolved conflicts. The right to self determination should supersede territorial integrity if the world should become devoid of conflict. The race to arms by Azerbaijan, and its warmongering calls for war should be taken seriously by the West. If Azerbaijan were to engage in resolving the conflict by military means, the repercussions could destabilize the whole region. It would also disrupt the grand designs for Azeri oil and endanger the proposed pipeline as well as the railway that are bypassing Armenia. It should also be a warning to the people of Nagorno'sKarabakh. If it is Azerbaijan's intention to resolve the conflict by military means, then Nagorno'sKarabakh should freeze all negotiations and declare independence . Now that's a Kosovar lead to follow.

Friday, December 14, 2007

Those Who Want Reconciliation Versus Those Who Seek Justice

BY HARUT SASSOUNIAN
While I anticipated that Turkish denialists would be unhappy with my last column, "Armenians Demand Justice, Not Recognition," I did not expect that among my vocal critics would be "liberal" Turkish scholars and their Armenian cohorts.Within minutes of my column's posting on "armworkshop" -- a website based at University of Michigan that advocates reconciliation (but without any consequences) between Armenians and Turks -- a plethora of reactions started pouring in. A Turkish scholar, Erol Koroglu, threw the first stone by sarcastically calling himself a "stupid" Turk. He was responding to my statement that denialist Turks "cleverly" refuse to recognize the Armenian Genocide in order to preempt further Armenian demands for restitution and return of land. Two "reconciliationist" Armenian members of the "armworkshop" immediately chimed in. Sebouh Aslanian of Columbia University said he agreed with Dr. Koroglu about "this unfortunate editorial." Aslanian went on to say, "Mr. Sassounian does not have the authority to represent all (or even most) Armenians. He is certainly not representing me," even though nowhere in my column I had claimed to represent Mr. Aslanian or anyone else. The next posting on the "armworkshop" came from businessman A. Nurhan Becidyan, formerly of Turkey. He said he agreed with "Sebouh that Harut Sassounian is not representing all Armenians." Neither Aslanian nor Becidyan gave an explanation as to why they disagreed with my column and why they were opposed to Armenians receiving compensation for their losses. Even more bizarre was the comment posted on "armworkshop" by Prof. Halil Berktay, an otherwise respected Turkish scholar and an outspoken critic of the Turkish government's denialist policies. Not satisfied that only two Armenians had disagreed with my contention that Armenians should demand justice, Prof. Berktay tried to provoke more Armenians to say that they disagreed with me: "And where are the Armenian voices, groups, organizations, etc., to loudly and explicitly oppose him [Sassounian]?" he wrote. "To diassociate themselves emphatically from this '3-R' position and to take a public stand against it?"Mr. Aslanian, in a second e-mail, said he agreed with Prof. Berktay. "It would be reassuring if more Armenians who usually remain SILENT on the sidelines and are complacent step up to the plate and at least say 'NOT IN MY NAME,'" he wrote. Prof. Dennis Papazian refused to bite the bait and instead suggested in his "armworkshop" posting that a conference be organized on this topic to see "the variation of opinion within the Armenian and Turkish communities."Prof. Dalita Roger-Hacyan of France recalled in her posting that "not all Turks are afraid of reparations. One Turkish lady on this list was mentioning justice and compensation not long ago." Prof. Ann Lousin, the chair of the Genocide Research Project Committee of the Armenian Bar Association, wrote in her posting that she wanted Ankara to reflect the truth about the Armenian Genocide in Turkish textbooks. She wanted Armenian churches and monuments identified as such and Armenian churches given "some compensation." She said: "Beyond that, there should be room for debate." She also wrote that she did not want the house her grandparents owned in Sis in which her father and his siblings grew up. "I would like to be certain that the Armenian cemetery in that city, where my ancestors (hopefully) lie undisturbed, is well-kept-up and free of vandalism, that the seat of the Catholicos above the city is recognized as such, etc. There were four Armenian churches in Sis in 1910 -- two Apostolic, one Protestant, and one Catholic. I know there aren't enough Armenians there to justify renovation and reactivation, but I would like the buildings, if still standing, identified as such," she wrote. Ragnar Naess, all the way from Norway, came to the defense of this writer's column. He posted on the "armworkshop" the following comment: "Of course from a standpoint of general ethics, Mr. Sassounian's words cannot be contradicted;. I would even say that people murdered and properties stolen more than 100 years ago might be compensated for. So I envisage that Mr. Sassounian in the name of general morality wants a general process of justice regarding all who had relatives murdered and properties stolen in the final phase of the Ottoman Empire." Prof. Ugurhan Berkok asked the following interesting question to the "armworkshop" members: "Beyond the politics, ethics and morals, I have some legal questions on this RRR discussion. Forget about R1 [Recognition] for a moment and concentrate on law. Can't victims' descendants file claims under current Turkish laws? After all, deportation is acknowledged by the Republic of Turkey. Now assume R1. No political (legally non-binding) statements to the effect of 'no claims will be made' are credible because R1 will legally enable victims' descendants to make claims. Thus Sassounian's opinion is in fact reality, whether the intention is there or not because no organization can coerce individual descendants to sign legally-binding 'no-claim' promises. Thus the three R's are not legally splittable. Am I not right?" In addition to the postings on the "armworkshop," many Armenians from around the world wrote directly to this writer expressing their agreement with him. Here are some examples:Dikran Abrahamian (Canada): "What Mr. Sassounian presented in his column is a platform -- clear and concise. I wish our political entities would adopt and start working on it in earnest, and not waste their energy, money and the outpouring of volunteers in other directions."Benon Sevan, former United Nations Under-Secretary-General (Cyprus): "Most heartfelt congratulations on your column which puts the right emphasis and provides the direction towards which we should all strive and not simply demand recognition of the Genocide;. I take this opportunity to express my sincere appreciation for your excellent and courageous columns."Bagrad Nazarian (London): "Sassounian's column is a new and welcome departure;. The Armenian state/government must formally and effectively mobilize the entire nation (INCLUDING THE DIASPORA into the Armenian state structures) on this issue and speak and act on its behalf at international courts and tribunals (The Hague, UN, etc.). Why haven't we as a nation -- INCLUDING THE DIASPORA -- debated this issue at the state level involving the whole nation -- including the Diaspora -- and worked out its unshakable and real de jure position, not just a token and very inadequate and almost meaningless 'international recognition of the Genocide?' Surely the Armenian government/parliament can establish an Armenian Genocide Reparations Commission (along the lines of South Africa's Truth and Reconciliation Commission which successfully buried Apartheid) to formally assess and ascertain the extent and nature of our losses, the role of the 'international community'/the Great Powers, their unfulfilled promises, and formulate the ways and means of calling Turkey to account? It's high time we stopped (both in the Diaspora as well as in Armenia) treating this most important national issue as an academic/scholarly issue for various university departments or a tactical and token foreign policy issue, a sort of an international 'loves me loves me not' game whether this or that parliament will recognize the Genocide!"Mihran Keheyian (London): "I totally agree with Mr. Sassounian's analysis and strategy on the Armenian Genocide. We should pursue it as a state no matter how long it takes. We should also make moves in order to activate the Sevres Treaty."Maurice Kelechian (San Jose, CA): "Sassounian opened Pandora's Box! Not only is he shaking the Turkish foundation by its entirety, but also rattling the Armenian cage which seems trapped in its own cage or running like a hamster in a never-ending loop of genocide recognition -- instead of dictating the day after;. His sharp pen is piercing the fake Turkish shield that is always trying to hide or misguide the taboo subject, forgetting how their next-door neighbor, the mighty Soviet Union, fell apart without firing a single shot! It fell apart because truth was chipping at its foundation, and that is exactly what is going to happen to Turkey sooner than later;. Mr. Sassounian is indirectly creating a fusion of Turkish and Armenian reality which neither one of them is happy with. His single-handed effort is illuminating the darkest demand of Justice! But my question remains why is he the only one who has been able to get out of this never-ending loop and is able to analyze it realistically from a distance and figure out the full picture of Justice?"David Boyajian (Newton, MA): "Sassounian's column demonstrates once again that he is not only a fine writer -- perhaps the best Armenian American writer and investigative journalist today -- but also an opinion leader. I agree with him that we must move beyond mere genocide 'acknowledgment.'" It is noteworthy that hardly any Armenian, even among armworkshop's reconciliationist members, responded positively to Prof. Berktay's attempt to incite a large number of Armenians to repudiate this writer's column outlining Armenians' just demands for restitution and return of their usurped lands.

Friday, December 14, 2007

EP President: I am hopeful Turkey will recognize Armenian Genocide one day

European Parliament President Hans-Gert Pöttering said he is hopeful that Turkey will recognize the Armenian Genocide one day. “I am hopeful the day will come and Turkey will come to recognize the Armenian Genocide. “Turkey should acknowledge the atrocities committed against the Armenian people,” he added, Armenia Today reports

Armenian bloggers handed a bar of soap to imitator of “Days of Azerbaijan” in Yerevan

/PanARMENIAN.Net/ A group of Armenian bloggers handed a symbolic present – a bar of soap - to Georgy Vanyan, the initiator of “Days of Azerbaijan” in Yerevan. The present was handed with a wish “for better work.”The measure had for an object to teach the organizers of the so-called Days of Azerbaijan a good lesson. December 17, a rather strange event titled “Days of Azerbaijan” took place in Yerevan. The event was organized by well known director of Mkhitar Sabastatsi educational complex Ashot Bleyan and his assistant Georgy Vanyan, who represents a Caucasus center of peace sponsored by the UK Embassy. Not to mention absurdity of the event jointly with a state which tries to justify Armenia and Nagorno Karabakh’s blockade in the eyes of the world community, it’s noteworthy that such an initiative could hardly occur in Azerbaijan. The RA Armenian Ministry of Science and Education did not react. Armenian schoolchildren were offered to write a composition with a title “Open letter to my peer”, “How I see Azerbaijan”, “Armenia-Azerbaijan: the future.”Comments are unnecessary, but taking into account the writings of the schoolchildren who are being filled with the ideas that “Baku and Ankara are Armenia’s best friends and the evil comes from Diaspora and Dashnaks, who keep on speaking of a genocide.” No one wants war, especially Armenians. But there is a difference between desire for peace and treason. Unfortunately, Bleyan and Vanyan are not the people to understand this.

International Association of Genocide Scholars recognized Assyrian and Greek genocides

/PanARMENIAN.Net/ In a groundbreaking move, the International Association of Genocide Scholars (IAGS) has voted overwhelmingly to recognize the genocides inflicted on Assyrian and Greek populations of the Ottoman Empire between 1914 and 1923, independent French journalist Jean Eckian told PanARMENIAN.Net.The resolution passed with the support of 83 per cent of IAGS members. The resolution declares that "it is the conviction of the International Association of Genocide Scholars that the Ottoman campaign against Christian minorities of the Empire between 1914 and 1923 constituted Genocide against Armenians, Assyrians, and Pontian and Anatolian Greeks." It calls upon the government of Turkey “to acknowledge the genocides against these populations, to issue a formal apology, and to take prompt and meaningful steps toward restitution." In 1997, the IAGS officially recognized the Armenian Genocide. The current resolution notes that while activist and scholarly efforts have resulted in widespread recognition of the Armenian Genocide, there has been "little recognition of similar genocides against other Christian minorities of the Ottoman Empire." The resolution reads that "denial of genocide is widely recognized as the final stage of genocide, enshrining impunity for the perpetrators of genocide, and demonstrably paving the way for future genocides."

ՎԱՆՈ ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ. ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՍՊԱՌԵԼ ԷՐ ԻՐԵՆ ԴԵՌ 1996-ԻՆ

Թատերական հրապարակում կազմակերպված վերջին միտինգի միակ առանձնահատկությունը՝ պաստառներն էին «ԼԵՎՈՆ VII. ԱՐՔԱ ՀԱՅՈՑ» մակագրությամբ։ Եւ պետք է ասել, որ Տեր-Պետրոսյանը մեծագույն հաճույքով էր լսում իրեն արքա հռչակող 21-րդ դարի կռապաշտների վանկարկումները։
Ամեն ինչ այնքան ծիծաղելի չէր լինի, եթե մեր աչքի առաջ պատմության գիրկն անցած ԼՏՊ-ն հենց իր երբեմնի զինակցի բնորոշմամբ՝ հեռացած չլիներ «հոգնածության եւ սպառվածության» ախտորոշմամբ։ Վանո Սիրադեղյանը, որին ԼՏՊ-ն միտինգային հարթակից կեցցեներ է ուղղում, դեռ 1998 թվականին, գնահատելով 1996թ. նախագահական ընտրությունները, Ազգային հեռուստատեսության «Մարդու ժամանակը» ծրագրում, ասում էր. «1996 թվականի չարաբաստիկ ընտրություններից մի ամիս առաջ պարզ դարձավ, որ ձախողում է սպասվում։ Ոմանց մոտ նույնիսկ այնպիսի տպավորություն էր ստեղծվել, որ այդքան ապաշնորհ ընտրական կամպանիա կարող է լինել միայն մի դեպքում՝ եթե նախագահը չէր ուզում ընտրվել...
Այնուամենայնիվ, 96թ. այդ ամբողջ անհամությունը վերագրում եմ Տեր-Պետրոսյանի հոգնածությանը։ Արդեն սպառել էր իրեն։ Այդ դեպքերից հետո նախագահն ընկավ եռամսյա դեպրեսիայի մեջ։ Ուզում էր, որ ես էլ հրաժարվեմ պաշտոնից, Վազգեն Սարգսյանն էլ։ Մի խոսքով, կարծես ոչ մի բան էլ չէր ուզում։
Ամբողջ պետական համակարգը հուսահատված էր, կազմալուծված, երեք ամիս կառավարություն չէր ձեւավորվում։ Հին կառավարությունն էլ չէր աշխատում։ Այդ կառավարությունն առհասարակ չէր աշխատում 96-ի հունվարից, որովհետեւ այդ ժամանակ նախագահը Բագրատյանին ասել էր, որ նրան ազատելու է աշխատանքից։ Ո՞վ կաշխատեր այդ դեպքում։ Այդպես մի տարի կորցրինք։ Մի տարի էլ կորցրինք 97 թվականին, երբ երկիշխանություն էր հանրապետությունում։ Բայց հետո երեւաց, որ ամբողջ 97 թիվը Տեր-Պետրոսյանը պատրաստում էր իր հեռանալը»։
Ընդգծենք՝ հեղինակը պատահական մարդ չէ. Վանո Սիրադեղյանը հոյակապ գիտեր 96-98 թվականներին ե՛ւ նախագահի, ե՛ւ կառավարության անդամալույծ վիճակը։
Հարց է առաջանում. եթե 50-ամյակը նոր բոլորած ԼՏՊ-ն 1996-ին արդեն լիովին սպառել էր իրեն, ապա 60-ը բոլորելուց հետո, այդ ի՞նչ նոր թափ ու լիցք ստացավ «հոգնած» եւ «սպառված» մարդը։ Գուցե նա շփոթե՞լ է քաղաքականությունը հումանիտար գիտության հետ, ուր այս տարիները փորձառություն են բերում եւ կարելի է նոր խոսք ասել։
Ամեն դեպքում, տեսականորեն եթե ընդունենք, որ 60 տարին գիտնականի համար ուժերի ծաղկման շրջան է, ապա քաղաքականությունը եւ պետությունը հոգնած-հեռացած, սպառված-հեռացածից սպասելիք չի կարող ունենալ։
Շատերը դեռեւս հիշում են նույն Վանո Սիրադեղյանի մեկ այլ՝ առավել քան ուշագրավ գնահատականը՝ ուղղված ԼՏՊ-ին։ 1998թ. նոյեմբերի 10-ին լրագրողի տված հարցին, թե «ՆԳ եւ ԱԱ միացումը արդյոք սարքած չէ՞ր Սիրադեղյանին ուժային լծակներից հեռացնելու համար»,- Վ.Սիրադեղյանը ցնցող պատասխան է տվել։ Սիրադեղյանի պատասխանը այսօր ԼՏՊ-ի կողքին կանգնած պետության եւ պետականության մասին դույզն-ինչ մտահոգ մարդկանց համար պիտի որ կողմնորոշիչ լինի։ Այն պիտի դաս լինի հիշողության կորուստ ունեցող մոլորյալների համար։
Ահավասիկ. «Իմ գնալու հարցը լրիվ ավտոնոմ գոյություն ուներ, իսկ միջոցները, իմ համոզմամբ, տեղի ունեցավ, քանի որ Լ.Տեր-Պետրոսյանը չգիտեր, թե ազգային անվտանգության ծառայությունը ինչ է անելու այս երկրում։ Նա ազգային անվտանգության կոնցեպցիա չուներ. վերացնել՝ նորը կազմավորել, բարեփոխումներ անցկացնել, թե ինչ՝ ինքը չէր պատկերացնում։ Դրանք միացրեց, կարծելով, թե ժամանակին մի բան կմտածի»։
Ասենք, Լեւոն էֆենդին, որն ազգային գաղափարախոսությունը միֆ է համարում եւ կոսմոպոլիտիզմի դասական օրինակ տալիս, ինչպե՞ս կարող էր ազգային անվտանգության հայեցակարգ ունենալ։
Այսօր նույն պատմությունը ուզում է կրկնել՝ իշխանության գալ առանց հստակ պատկերացումների, թե ինչ է պետք անել։ «Ընթացքում մի բան կմտածեմ» մտայնությամբ երկիր ղեկավարելու պտուղները մենք տեսել ենք, տեսել է նաեւ Վանո Սիրադեղյանը։ Իսկ ԼՏՊ-ն ոչ մի քայլ առաջ չի գնացել, մնացել է ճիշտ այնպիսին, ինչպես նրան բնութագրել է իր զինակիցը եւ ընկերը։
Ռ.ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Վազգեն Մանուկյանը հերքում է, թե որևէ առնչություն ունի «Հայկական ժամանակում» հրապառակվածին

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է, ՈՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԻՄԱՆԱ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ – մաս առաջին

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է, ՈՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԻՄԱՆԱ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ – մաս երկրորդ
http://new.aravot.am/am/articles/politics/33621/view
Եվ այս օրերին մենք վերստին համոզվում ենք, որ, ի դեմս նախկին իշխանությունների, ունենք վրեժխնդրությամբ լցված մարդկանց: Մարդկանց, ովքեր խոսքով ժողովրդավարություն են քարոզում, իսկ գործով անում են ճիշտ հակառակ գործողություններ: Ինչո՞վ բացատրել, որ ՀՀՇ-ն, խոսելով արդարության, ընտրությունները ժողովրդավարական մթնոլորտում անցկացնելու մասին, դեռ մինչեւ պաշտոնական քարոզարշավի մեկնարկը, սկսել է լրատվական սանձարձակ շանտաժ: Բոլոր այն քաղաքական գործիչներին, ովքեր չեն բաժանում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի տեսակետները, շտապում են պիտակավորել, դավաճանության մեջ մեղադրել: Եվ, վերջապես, խոսք է գնում ծախվածության մասին: ՀՀՇ-ական պարագլուխների տրամաբանության համաձայն՝ քաղաքական այն գործիչը, որը շարունակաբար պնդում է իր սկզբունքային տեսակետները եւ ոչ միայն բանավոր, այլեւ գրավոր, չգիտես ինչու, նրանց կողմից հանկարծ ճանաչվում է ծախված: Եվ դա հասարակությանը հրամցվում է այն դեպքում, երբ այսօր Լեւոնին սատարող քաղաքական գործիչներից շատերն անցած տարիների ընթացքում 2-3 անգամ ճամբարափոխության մեջ են նկատվել եւ ոչ միան ճամբարափոխության, այլ նաեւ տրամագծորեն իրարամերժ կարծիքներ են հայտնել թե՛ գործող իշխանությունների, թե՛ նախորդների հասցեին: Մեկ էլ տեսնում ես, որ ՀՀՇ-ական մամուլի էջերում սրանք հանկարծ դառնում են նվիրված ու հավատարիմ, իսկ մյուսները՝ ծախված: Եվ վերջապես. մարդ պետք է տարրական բարոյականություն ունենա, երբ հարեւան Թուրքիայի մամուլը հեղեղված է հոդվածներով, ուր ուղղակիորեն գրվում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ընտրարշավը ֆինանսավորելու նպատակահարմարության մասին ու դա արվում է անթաքույց, լկտիություն ունենա եւ ասի՝ ծախվածը «Ազգային Միաբանությունն» է:
Շարունակությունը http://new.aravot.am/am/articles/politics/33621/view

ՀԱՅ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՉԿԱՐԳԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՃԱՌԸ ՆԱԽԱԳԱՀ ՔՈՉԱՐՅԱՆԸ ՉԷ

Այլ՝ Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի որդեգրած հակահայկական քաղաքականությունը
ՀԱԿՈԲ ՉԱՔՐՅԱՆ

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՅԼԱԿՐՈՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

Ինչ ներկայացնում եմ ստորեւ, գրել եմ շուրջ տարիուկես առաջ, երբ պաշտոնավարում էի Սիրիայում Հայաստանի դեսպանությունում` կատարելով հյուպատոսի պարտականությունները: Գրել ու կողքի եմ դրել, որովհետեւ չեմ սիրում խորհուրդներ եւ առավելապես խորհուրդ տվողներին, ուրիշի կյանքին խառնվողներին ու սովորեցնողներին:
Թեմային կրկին անդրադառնալուս պատճառը հեռուստահաղորդման ժամանակ մի երիտասարդ հայուհու հպարտորեն արված հայտարարությունն էր, որ ինքն ամուսնացել է այլադավան երիտասարդի հետ ու դավանափոխ եղել: Անշուշտ իր գործն է, սակայն նրա եւ նման քայլի պատրաստվող հայուհիների համար ուզում եմ պատմել այս պատմությունը:
Դամասկոս, Հայաստանի դեսպանություն: Կեսօր էր, մոտեցավ քարտուղարուհին եւ ասաց, որ մի կին ուզում է ինձ տեսնել:
- Ծանո՞թ է, - հարցրեցի, - անձամբ ի՞նձ է ուզում տեսնել, թե գործով է եկել:
- Չգիտեմ,- պատասխանեց օրիորդ Ցոլարը,- ասաց՝ հայաստանցի եմ, ուզում եմ խոսել հյուպատոսի հետ:
Տարօրինակ էր, ընդհանրապես, դեսպանություն այցելելիս մարդիկ քարտուղարուհուն տեղեկացնում են, թե ում ինչ գործով են ուզում հանդիպել, եթե անձնական ժամադրություն չէ, իսկ հյուպատոսին հանդիպելու ցանկությունը լինում է միայն այն դեպքում, երբ օրիորդը չի կարողանում հարցին պատասխանել, իսկ այսպես, առանց հարցը ներկայացնելու... Թողեցի գործս ու գնացի սրահ, ուր սովորաբար ընդունում էինք այցելուներին: Միջին տարիքի մի համակրելի տիկին հուզված հետ ու առաջ էր անում սրահում: Առաջարկեցի նստել, աղջկան խնդրեցի սուրճ բերել , ես էլ նստեցի ու սպասեցի, որ սկսի: Կինն ուղղակի նայում էր աչքերիս մեջ` ինձ համար ոչ հասկանալի հայացքով: Նայում էր անթարթ, երկար, հետո սկսեց խոսել.
- Հայաստանցի եմ,- ասաց,- Երեւանում եմ ծնվել, հայրս զինվորական էր, դեռ դպրոցական էի, տեղափոխվեցինք Ռուսաստան, քաղաքից քաղաք, մինչեւ հանգրվանեցինք Լենինգրադում: Ուսումս շարունակեցի ճարտարագիտական համալսարանում: Համակուրսեցիս` Ահմադը, շատ ուշադիր էր իմ նկատմամբ, ես էլ սիրահարվեցի, ամուսնացանք: Երիտասարդ տարիներին չէի զգում տարբերությունը, չէի հասկանում, որ ես օտար եմ, շատ օտար բոլոր այն երկրներում, որտեղ ապրել եմ. ամուսինս բիզնեսով է զբաղվում, հաճախ ենք ստիպված եղել երկրից երկիր տեղափոխվել, բայց դրանք բոլորն էլ մուսուլմանական են եղել:
Կինը, որի անունը Գայանե էր, անհասկանալի հոգեվիճակում էր, խոսում էր ու խոսում, պատմում էր ու պատմում, իսկ ես չէի հասկանում, թե ուր է տանում իր խոսքը, ինչու է եկել դեսպանություն, ինչ է ուզում ինձանից: Րոպեներն արդեն ժամ էին դառնում, ես շատ գործ ունեի, բայց չէի կարողանում ընդհատել նրան: Ուղիղ 45 րոպե խոսելուց հետո մեկ էլ շրջվեց, թե՝ Դուք գործ չունե՞ք, որ այսքան ժամանակ ինձ հատկացրիք:
- Ունեի,- ասացի,- ունեմ եւ շատ գործ, դրա համար էլ հիմա բացատրեք, թե ինչ խնդիր ունեք:
- Խնդիր,- թախծալի ժպտաց Գայանեն,- խնդիրս սա էր, հայի կարոտ ունեի, հայաստանցու հետ խոսելու անհրաժեշտություն ունեի, արդեն քանի տարի Դամասկոսում եմ ապրում, բայց ոչ մեկի հետ շփում չունեմ, հայ համայնքի հետ կապ չեմ էլ փնտրում, գիտեմ, անցանկալի եմ իրենց համար, եթե ամուսինս քրիստոնյա արաբ լիներ, գուցե վերապահումով ինձ ներեին, մեկ-երկուսը մոտ թողնեին, բայց մուսուլմանի հետ, այն էլ հայաստանցու ամուսնութունը ոչ մի կերպ չի ներվում: Գնացել էի եկեղեցի, հայ կանայք մտնում, դուրս էին գալիս, չհամարձակվեցի որեւէ մեկին մոտենալ:
Վաղուց եմ ամուսնացել, այն ժամանակ խորհրդային երկրում մեզ համար ոչ մի կրոն չկար, ոչ էլ հավատ, ամոթ էր անգամ այդ մասին խոսել: Ես էլ Ռուսաստանում էի մեծացել, ի՞նչ իմանայի: Ամուսնուս հիմա էլ եմ սիրում, հրաշալի անձնավորություն է, բայց որքան տարիներն անցնում են, այնքան հեռանում ենք իրարից: Նա ավելի է մոտենում իր սովորույթներին, ես էլ խորանում եմ իմ մենակության մեջ: Երբ զավակներս փոքր էին, զբաղված էի, չէի զգում, որ ապրում եմ Բահրեյնում, հետո Քաթարում, Հորդանանում, Սիրիայում: Տղաներս հիմա մեծ են եւ իսկական մահմեդական, իրենք իրենց կյանքն ունեն: Ամուսինս թերեւս միակ մարդն է, որ ինձ հասկանում է: Նա էլ ամիսներով բացակայում է, ես ուղղակի խենթանում եմ: Դե ասեք, ի՞նչ անեմ: Ինչպե՞ս ապրեմ: Հարազատներ չունեմ, ամուսնուս կողմն ինձ չի ընդունում, ծնողներս վաղուց մահացել են, ոչ ոք չունեմ: Այսքան, այսքան մենակ ես ու՞ր գնայի: Եկել եմ ձեզ պատմեմ այս բոլորը, որ մի քիչ հանգստանամ, եկել եմ ձեզ մոտ, ինչպես միակ հույսի, միակ փարոսի, օգնեք ինձ, խնդրում եմ:
Ես պարզապես շվարել էի, ի՞նչ ասեմ այդ տառապող կնոջը: Ի՞նչ խորհուրդ կարող եմ տալ նրան կամ դրա իրավունքն ունե՞մ: Միակ բանը, որ կարող էի անել` բարեկամությունս առաջարկելն էր, այն էլ մի քանի ամսով, քանի դեռ այստեղ եմ, հետո՞:
Դուրս գալուց Գայանեն մի նախադասություն ավելացրեց.
- Խնդրում եմ ոչ ոքի թույլ չտաք կրկնել իմ սխալը, նրանք չեն հասկանում, թե մինչեւ ուր կարող են հասնել:
Իսկ մի քանի օր անց գործով դեսպանատուն եկան մի երիտասարդ արաբ մուսուլման եւ մի գեղանի հայաստանցի տիկին, որոնք հայտարարեցին, թե ամուսիններ են, ներկայացրին իրենց ամուսնական վկայականը, որը մուսուլմանական երկրներում «օրֆի» է կոչվում: Դա ժամանակավոր թուղթ է, որն ամուսնուն ոչինչ չի պարտավորեցնում, որը ամեն պահի կարելի է պատռել կամ դրանից ունենալ մի քանի կանանց հետ միաժամանակ: Իմ բացատրությունները երիտասարդ հայրենակցուհիս ընդհատեց մի կարճ խոսքով` գիտեմ:
Այսպիսի քանի~ դեպքեր կարող ենք պատմել արաբական երկրներում գործող դեսպանությունների ներկա ու նախկին աշխատակիցներս, այսպես կտրուկ պատասխանողներից քանի՜-քանի՜սն են կարճ ժամանակ հետո արցունքախառն մի կերպ իրենց գցում դեսպանություն «ինձ փրկեք» աղաղակելով, քանիսն են վախենում անգամ այդ քայլին դիմելուց, քանիսի ճակատագրերն են խաթարվում, ու էլի շատ ու շատ բաներ:
Այս մասին պատկերացում ունե՞ք, սիրելի օրիորդներ, մտածեք, խնդրում եմ, մինչ կարեւորագույն որոշումն ընդունելը: Հիշեք, չկա այս հարցը կարգավորող օրենք, որով մենք կարողանանք հետ պահել ձեզ այդ քայլից: Մեր օրենքը շատ ժողովրդավարական է ու մարդասիրական, յուրաքանչյուրս մեր կյանքն ապրում ենք, ինչպես ուզում ենք, ուրեմն ինչո՞ւ չուզենալ արժանապատվորեն ապրել այդ կյանքը: Իսկ խաթարված ու խաթարվող երիտասարդ ճակատագրերի, հայ աղջիկներից ծնվող ոչ հայազգի անընդհատ շատացող մանուկների, ու էլի շատ ու շատ նման լուրջ հարցերին եմ ուզում բեւեռել Հայ առաքելական եկեղեցու ուշադրությունը:
Եվ վերջում, իբրեւ սփյուռքի հետ աշխատող անձ, որ լավ ծանոթ եմ հատկապես մերձավորարեւելյան երկրների հայ համայնքների նիստուկացին, ուզում եմ մեկ անգամ էլ ընդգծել Գայանեի այն միտքը, որ հայերն իրեն արհամարհում են: Այդպես է, խառն ամուսնություններն այստեղ դժվար են ընդունվում ընդհանրապես, այլ կրոն ունեցողների հետ ամուսնությունը բացառվում է, իրենք այդ խնդրի առաջ չեն էլ կանգնում, իրենց զավակներին այնպես են դաստիարակում, որ այդ միտքը նրանց գլխում չի էլ ծագում, իսկ հայաստանցի կանանց նման արարքը ոչ միայն անընդունելի, այլեւ ձաղկելի են համարում:
ՆԵԼԼԻ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ, ՀՀ ԱԳՆ սփյուռքի հետ կապերի գործակալության խորհրդական

ԳԵՂԱՄՅԱՆԸ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ Է

«Ազգային միաբանություն» կուսակցության նախագահ Արտաշես Գեղամյանի երեկ հրավիրած մամուլի ասուլիսը գրեթե ամբողջությամբ նվիրված էր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին: Իր պահվածքը նա բացատրեց այսպես՝ թող իրենք չսկսեին-չխոսեին, որ պատասխանը չստանային:
Պարոն Գեղամյանը զգուշացրեց, որ եթե Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն ու նրա թիմը շարունակեն վարկաբեկել իրեն, ապա ինքը կհրապարակի այնպիսի տեղեկություններ, որոնք կբացեն նրանց իրական դեմքը: Իսկ մինչ այդ Արտաշես Գեղամյանը Տեր-Պետրոսյանին ու նրա թիմին ուղղեց հետեւյալ հարցերը. «Ինչո՞ւ սպանվեց Մարիուս Յուզբաշյանը: Արդյո՞ք նրա համար, որ նա գիտեր, թե «Ղարաբաղ» կոմիտեում ներդրված ՊԱԿ գործակալներ կան: Ինչո՞ւ սպանեցին Համբարձում Ղանդիլյանին, փառավոր մարդուն, որն անգամ այդ ծանր տարիներին երկաթգիծը ժամացույցի պես աշխատեցնում էր: Չլինի՞ թե Համբարձում Ղանդիլյանը գիտեր, որ ֆակտուրաներն են գնում-գալիս եւ ոչ թե ապրանք է մտնում Հայաստան, իսկ ապրանքը Ռուսաստանում վաճառվում է: Ինչո՞ւ գնդակահարեցին երկաթուղային զորքերի գեներալ Իսահակյանին: Որովհետեւ նա հրաժարվել էր դատարկ վագոն ուղեկցել, մինչդեռ իրենք պատրանք էին ստեղծում: Ինչո՞ւ սպանեցին Համբարձում Գալստյանին: Որովհետեւ նա էլ մանրամասնություններ գիտեր, թե կողոպտված հաստոցները քարավաններով ո՞ւմ բարձր հովանավորությամբ էին գնում Պարսկաստան, եւ որպես մետաղի ջարդոն վաճառվում»: Նաեւ ահազանգեց, որ Տեր-Պետրոսյանը եւ նրա շուրջ հավաքված գործիչները նախապատրաստում են քաղաքացիական բախումներ կազմակերպել. «Իրենք գիտակցում են, որ բացարձակապես ոչ մի շանս չունեն անգամ 5-6 տոկոսի ձայն հավաքելու, դրա համար հրահրելու են քաղաքացիական բախումներ»: Ըստ ԱՄ նախագահի, «ընտրությունների օրը առնվազն 400-500 անկարգություններ են հրահրվելու, որ հետո իրենց կողմից երաշխավորված միջազգային կառույցները միջամտեն այդ գործընթացին: Հունվար ամսվա ընթացքում, հիշեք բառերս, արտասահմանյան՝ միգուցե մամուլով, միգուցե տեղականով, ծայրաստիճան ստահոդ կոմպրոմատների հեղեղ է լինելու թե՛ ընդդիմադիր դաշտի եւ թե՛ իշխանությունների հասցեին»:

Մ. ԵՍԱՅԱՆ

ԴԵՄԻՐՃՅԱՆԸ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ ՍԽԱԼ Է ՀԱՆՈՒՄ

ՀԺԿ նախագահ Ստեփան Դեմիրճյանը, որը վերջին հանրահավաքում կանգնած էր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողքին եւ խելոք լսում էր Հայաստանի առաջին նախագահի բացատրությունները խորհրդային անմրցունակ տնտեսության պայմաններում շուկայական տնտեսության անցման դժվարությունների մասին, հավանաբար գնացել է տուն եւ ստացել տիկին Ռիմա Դեմիրճյանի հանդիմանանքները, թե՝ ա՛յ տղա, ախր հորդ ստեղծած ծաղկուն տնտեսությունն էին քննադատում, տեր լինեիր: Եվ ուշացումով Ս. Դեմիրճյանը համարձակվել է սխալ հանել Տեր-Պետրոսյանին: «Արմինֆո»-ին տված հարցազրույցում նա նկատել է, թե կարելի էր խուսափել տնտեսական ճգնաժամի այն ծանր հետեւանքներից, որոնք տեղի ունեցան անկախացման առաջին տարիներին դիլետանտության, փորձի պակասի, շուկայական հարաբերությունների այբուբենը չիմանալու պատճառով: Դրանք այդքան ծանր չէին լինի, եթե այդ հարաբերությունների հաստատումը տեղի ունենար դանդաղ եւ ոչ թե կայծակնային արագությամբ: Ս. Դեմիրճյանը գծել է նաեւ Խորհրդային Հայաստանի տնտեսության մի պատկեր, որտեղ գիտատար ճյուղերն էին սկսել աշխատել, քիմիական արդյունաբերությունն իր տեղը զիջել էր սարքաշինությանն ու էլեկտրոնիկային, կրթական համակարգը շատ բարձր մակարդակի էր, իսկ այսօրվա կրթական համակարգը պարզապես խորհրդայինի խղճուկ մնացորդն է:
Ինչպես տեսնում եք, իշխանության եւ ընդդիմության որեւէ գործիչ, ինչ էլ որ ասի, չի կարող նկարագրել Տեր-Պետրոսյան-Դեմիրճյան համագործակցության ողջ անհեռանկարայնությունն այնպես, ինչպես անում է ինքը` Ս. Դեմիրճյանը, տնտեսություն չիմացող Տեր-Պետրոսյանի սխալները բռնելով:
Ա. Վ.

ՍԵՎ-ՍՊԻՏԱԿ ԿԻՆՈՆԱԿԱՐ` ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ

Առաջին հետեւությունը, որ կարելի էր անել շաբաթ օրը տեղի ունեցած հանրահավաքում հնչած Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթից, այն է, որ ինչ-որ մեկի ձեռքով ստեղծված սեւ-սպիտակ բեւեռի` նախապես անթերի թվացող սցենարում այժմ անթույլատրելի բաներ են կատարվում. բեւեռները տիրապետողները, իսկ ավելի նրանցից` Տեր-Պետրոսյանը, կարծես խախտել են նախապես գծված սահմանը եւ անցել անձնավորված փոխադարձ վիրավորանքների, ինչը քաղաքականության մեջ կիրառվում է այն դեպքում, երբ քաղաքական ասելիքն ավարտված է լինում: Իսկ քանի որ բացահայտ վիրավորանքների անցել է առաջին նախագահը (չնայած իր կարծիքով իր ասածները, իմա` արձակված փամփուշտները, սլանում են եւ սլանալու են), նրա ասելիքն ավարտվել է: Ավելի խորությամբ եթե նայենք խնդրին` այս երկու բեւեռի ձեւավորումը, տեղավորվելով իշխանական թեկնածուի զինանոցում, հենց սկզբից բավական նպատակային է դիտվել գուցե այն առումով, որ ժողովուրդը չէր կարող մոռանալ ՀՀՇ-ական իշխանության դառնուլեղին, եւ Տեր-Պետրոսյանն, այդպիսով, մի քանի հազար իր կողմնակիցներին միայն հրապարակ բերելով, կնպաստեր իշխանական թեկնածուի վարկանիշի բարձրացմանը: Սակայն 100 տոկոսանոց թվացող այս սցենարը սկսեց կաղալ այն պահին, երբ հայտնի դարձավ, որ դժգոհ ընտրազանգվածը, պարտադիր չէ, որ դա Տեր-Պետրոսյանի ընտրազանգվածը լինի, այնուամենայնիվ գնում է հրապարակ եւ լսում է իշխանության հասցեին արվող քննադատությունը, որպես սրտի մխիթարանք: Այսինքն` սեւ-սպիտակ սցենարը, որ նախապես գծվել էր ինչ-որ մեկի գրասենյակում, դուրս է եկել վերահսկողությունից եւ ուրիշ, անկանխատեսելիության պահեր ունեցող ճանապարհով է գնում, քանի որ ժողովուրդը, ում հիշողության վրա հենվելու էր այդ սցենարը, գալիս է հրապարակ, եւ որ ավելի կարեւոր է` իքս պահի բեւեռը ձեւավորողը որոշեց իր խաղը տանել:
Չի կարելի ասել, թե հենց այն զանգվածն է հավաքվում, որը ներշնչող մի թիվ կարող է դարձնել Հայաստանի առաջին նախագահի քվեների տոկոսն ընտրությունների ժամանակ, սակայն «Ազատության» հրապարակում իշխանությանն ու նրա թեկնածուին անհանգստացնող թիվ հավաքվում է: Այդ է պատճառը, որ բարձր իշխանության ներկայացուցիչները, փոխանակ օլիմպիական հանգստությամբ վերաբերվեն հանրահավաքներին` որպես դեմոկրատական երկրի ատրիբուտի, եւ հիշելով խորհրդարանական ընտրություններում ընտրողի տված համոզիչ քվեն` ավելորդ նյարդայնություն չցուցաբերեն, դուրս են գալիս քաղաքական բանավեճի շրջանակից` տարբեր որակումներ տալով եւ ամեն անգամ արձագանքելով Տեր-Պետրոսյանի մեսիջներին: Մի բան այս նախնական սցենարից պահպանվել է` արձագանքները եւս արձագանքներ են ունենում, եւ բեւեռագիծը տաք ու գործող է մնում: Սակայն անհանգստացնողն այստեղ ուրիշ բան է` որ փոխադարձ հրաձգություններն արդեն անցնում են ամեն չափ ու սահման, հատկապես Հայաստանի առաջին նախագահի դեպքում, երբ վերջինս արդեն իջել է ամբոխահաճո հայտարարությունների մակարդակի` սկսել է նաեւ ասել այնպիսի բաներ եւ այնպիսի ոճով, ինչ որ պահանջարկված է հանրահավաք լսող ներկաների մեծ մասից: Բացի այդ, Տեր-Պետրոսյանը եւս չթաքցնելով իր վիրավորվածությունը իշխանական տարբեր թեւերից եկող մեղադրանքներից` անցնում է անձնավորված հիշոցների մակարդակի` քաղաքական բանախոսության ամեն սահման անցնելով: Ի դեպ, սա միայն մենք չենք ասում, հենց երեկ «Ժառանգություն» կուսակցության քարտուղար Վարդան Խաչատրյանը եւս արտահայտվել է այդ թեմայով. «Երկու կողմի առումով էլ ինչ-որ չափի խախտման տեսանելի տատանում գոյություն ունի, եւ դա առավել անցանկալի է, որովհետեւ քաղաքական վիճաբանությունը, իմ խորին համոզմամբ, պետք է ընթանա հնարավոր կոռեկտության շրջանակում, եւ անձնական բնույթի խոսակցություններն ուղղակի ցույց են տալիս, որ իշխանություն ասվածը դեռեւս լիարժեք չի ընկալվում Հայաստանում», ասել է նա` նախկին եւ ներկա իշխանությունների երկուստեք մեղադրանքներում քաղաքական էթիկայի երկկողմանի խախտում արձանագրելով:
Մեջբերենք Տեր-Պետրոսյանի շաբաթօրյա ելույթի անձնավորված վիրավորանքներ պարունակող հատվածները, եզրակացությունը թողնելով ընթերցողին:
«Թրքամետության (Տեր-Պետրոսյանի-Մ.Խ.) մասին են խոսում մարդիկ, ովքեր իրենց գիտակցական կյանքի մի տեւական հանգրվանում ստորաքարշորեն ծառայել են թուրքին»: Նշելով ՍերԺ Սարգսյանի եւ Ռոբերտ Քոչարյանի` տարբեր ժամանակներում տարբեր կուսակցությունների անդամ լինելու փաստը` Տեր-Պետրոսյանը չափն անցավ. «Եթե պետք լինի, վաղը նրանք կդառնան մուսավաթական», ասաց, եւ ապա` «Քոչարյանն ու Սարգսյանը, այսպիսով, չեն տարբերվում ոչ միայն մոնղոլ աշխարհակալներից, այլեւ իրենց անմիջական նախնիներից` Փանահ խանից ու Մելիք-Շահնազարից»: Եվ` «Օրինական ընտրություններ անցկացնելու պարագայում ՀՀ ցանկացած քաղաքացի կարող է հաղթել նախագահացու վարչապետին: Այնպես որ Սերժ Սարգսյանն իրականում այլընտրանք չունի: Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, ունի, ապա այլընտրանքը Սաշիկն է կամ Թոխմախի Մհերը»:
Մի խոսքով, այս կարգի բազմաթիվ որակումներից բացի` Տեր-Պետրոսյանը պատասխանեց նաեւ Ղարաբաղը հանձնելու վերաբերյալ իրեն ուղղված մեղադրանքներին` Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը վերջին տասը տարում լիակատար ձախողված եւ կրախի մատնված համարելով, որպես ցեղասպանությունից վերապրածի ժառանգ հակադրվեց, թե ցեղասպանության թանգարանն իր օրոք է կառուցվել եւ առաջին ճանաչումներն իր օրոք են եղել, վայրենի սեփականաշնորհումը ցրեց մարդկանց եւ հանգամանքների վրա: Անուն առ անուն դիմեց գործարարներին. «Մինչեւ ե՞րբ պիտի հանդուրժեք ձեզ պատիվ չբերող նվաստացումը, մինչեւ ե՞րբ պիտի հաշտվեք ձեր ստրկական վիճակի հետ»` կոչ անելով նրանց միանալ իր կողմնակիցների շարքերին: Օգտագործվեցին գործարարներին ուղղված այնպիսի հոգեցունց խոսքեր, ինչպիսիք են` «ինչպես եք գիշերը քնում, մի՞թե ավելի շատ բան ունեք կորցնելու, քան ժողովուրդը, ինչպե՞ս եք կարողանում նայել ձեր կանանց եւ երեխաների աչքերին», եւ այլն: Լավ, եթե միայն երեք տարով եք գալիս եւ իշխանություն չեք ուզում, այլ` միայն ախոռ մաքրելով պիտի զբաղվեք, գործարարները ձեր ինչի՞ն են պետք:
Հանրահավաքայինների շարքերում «հին-բարի» ժամանակների նման կային «Ամո՛թ» եւ «Այո՜» գոչող ու ծափերը նախաձեռնող կանայք: Մի խոսքով` օգտագործվում է ՀՀՇ-ի ժամանակին կիրառած եւ այժմ համալրված քաղտեխնոլոգիաների լիակատար արսենալը, որը եթե ընտրաքվեների մեծ տոկոս չբերի էլ այս թեկնածուին, իշխանական թեւի թեկնածուին տհաճություններ պատճառելու է:
Նախագահական ընտրությունների քարոզարշավը, եթե մյուս 7 թեկնածուները այլ քայլեր չձեռնարկեն, սպառնում է հենց այս սեւ-սպիտակ պատկերն էլ ունենալ, ինչը ձեռնտու է երկու բեւեռների թեկնածուներին, բայց էլ ուրիշ ոչ մեկին: Այս սխեման կարող է քանդվել, այնուամենայնիվ, եթե մի քանի թեկնածու կարողանան իրենց շուրջը միավորում ստեղծել:
Այլապես` եթե ոչ տխուր, ապա ձանձրալի է դառնում սեւ-սպիտակ այս կինոնկարի ներսում: Մանավանդ` եթե ՀՀՇ-ն է հայտ ներկայացնում սպիտակ ձեռնոցներով վերադառնալու իշխանության, իր իշխանության ժամանակի սեւ գույները մի երես էժանագին սպիտակ ներկով հանրահավաքներում ներկելով:
ԱՐԳԻՇՏԻ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

ՀՆԱՐԱՎՈ՞Ր Է ԱՐԴՅՈՔ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ ԲՈՒՐԳ

Armenians Demand Justice, Not Recognition

BY HARUT SASSOUNIAN

The National Herald, a Greek-American weekly, published a lengthy interview with this writer last week on the issue of genocide recognition. This column was prompted by the ideas expressed in that interview. The Armenian Cause is not about genocide recognition, but the pursuit of justice which entails that the Armenian victims receive reparations. Remembering the Genocide is also about keeping the hope and dream alive for succeeding generations of Armenians -- that some day, they will regain their historic lands. Armenians need to rethink their approach to the pursuit of their cause and present their demands in a more effective manner. The House of Representatives has already adopted an Armenian Genocide resolution twice in 1975 and 1984. Pres. Reagan issued a Presidential Proclamation in 1981 that refers to the Armenian Genocide. More than 20 countries, the European Parliament, a U.N. human rights panel and many genocide and Holocaust scholars have acknowledged the Armenian Genocide. Therefore, continuing attempts to seek genocide recognition from the international community is no longer necessary and distracts from the pursuit of more significant Armenian political objectives. Armenians have been saying for decades that they have three demands: "Recognition" of the genocide, "Reparations" for losses, and "Return" of their territories -- in that sequence. They have repeated these three R's so often that even Turkey's leaders, who closely monitor Armenian statements, have learned them by heart. Consequently, Armenians and Turks now have the same distorted view of what the Armenian Cause is all about. Both sides mistakenly believe that once the Genocide is recognized by Turks and others, Armenians will proceed to make demands for reparations and lands. This is the main reason why Turks so adamantly refuse to acknowledge the Armenian Genocide. They fear that acceptance of the Genocide would obligate them to pay reparations and return the usurped Armenian lands. And knowing well the sequence of the three R's, Turks cleverly refuse to acknowledge the Genocide -- the first demand -- thus preempting the remaining two Armenian demands. Armenians should not fall in the Turkish trap of getting stuck on demand number one. Since genocide recognition has already been accomplished, they should immediately proceed to the second and third demands. There is no prerequisite that the Turks -- or the U.S. or anybody else, for that matter -- first acknowledge the Genocide before Armenians can take legal action. Armenians should present their demands to appropriate national and international courts, regardless of whether the Turks recognize the Genocide. Is justice served when someone murders your family, and the criminal's descendants who still live on your property simply admit 100 years later that such a crime actually occurred? Would you just thank the murderer's descendants for acknowledging the crime or would you press to get your family's stolen property back? The acknowledgment of the Genocide by Turks or others is not an occasion for Armenians to jump for joy. Genocide is an undeniable fact. Armenians know it happened. The civilized world knows it happened. Many Turks also know it happened. The acknowledgment of a historical fact cannot be viewed as a demand. Justice requires that the criminal be punished, reparations paid, and the ill-gotten fruits gained through genocide returned to their rightful owners. Obviously, the Turks are not going to voluntarily return the Armenian lands even though Armenians have a just claim to those territories. Nobody gives an inch of land to anyone unless forced to do so. So how does such a claim become reality? It can be done by keeping the hope and dream alive and passing them on to the next generation, the way the Jews did by proclaiming "Next year in Jerusalem" for two thousand years. The just demand for the recovery of their historic lands can disappear once Armenians lose all hope and unilaterally give up their dream. There is no country in recorded history whose borders have remained unchanged. Mighty empires have come and gone. Likewise, the Republic of Turkey will not have the same borders forever. No one knows what can happen in the next 30 years or 300 years, but if Armenians relinquish their claims now, they would have lost the chance of recovering anything forever. Armenians must continue to remind their offspring for generations to come that those lands which were unjustly stolen from them will eventually return to their rightful owners. Rather than demanding genocide recognition, Armenians should seek justice.

«ՓՐԿԻՉՆԵՐԻ» ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

- Զոսյա, ես եկել եմ, եւ հնարավոր չէ հրաժարվել այդ փաստից:
Օ. Բենդեր
Եվ այսպես, հանրապետության նախկին նախագահը հանդես գալով հանրահավաքներում՝ փաստեց ժողովրդի առջեւ իր հայտնությունը:
Նա հայտարարեց, որ մեր երկրի զարգացումը բաժանվում է մինչեւ 1999-ի հոկտեմբերի 27-ը եւ դրանից հետո, որ միայն այդ օրվանից հետո է սկսվել մեր սրընթաց գահավիժումը բոլոր ասպարեզներում եւ մանավանդ ժողովրդավարացման հարցերում:
Բազմաթիվ հարցադրումներ չանելու փոխարեն, նրան կարելի է դիմել միայն մեկ ընդհանրացնող հարցով.
- Ասացեք խնդրեմ, հարգարժան պարոն նախկին նախագահ, ինչե՞ր են արել ներկայիս իշխանությունները, որոնք դուք չեք արել, եւ ինչե՞ր եք արել դուք ձեր ժամանակին, որոնք չեն արել ներկաները:
Նախկին նախագահը հավանաբար մոռացել է հարեւաններից իր առաջարկով վերցրած մեր պարտքերը, հանուն ժողովրդավարացման՝ քաղաքական հետապնդումները, սեփականաշնորհման ալան-թալանը, 1995-ին կեղծիքով պարտադրված սահմանադրությունը, 1996-ին իր թիմով բռնազավթած իշխանությունը, 1996-1998 թթ. իր ոչ լեգիտիմությունը, մեր կարճ վերմակների մասին իր իմաստուն ակնարկները, ճկույթների հետ իր համեմատությունները, իրեն հետ բերելու նպատակով ապագայում ազգովին կատարվելիք խնդրանքների մասին «մարգարեությունները» եւ այլն, եւ այլն:
Ո՛չ, պարոն նախկին նախագահ, դուք ձեզ սուրբ ՏՐԴԱՏ ՄԵԾի տեղ մի՛ դրեք:
Խիստ հաշվենկատ է գործում նախկին նախագահը՝ հանդիպում է բոլոր այն ուժերին ու անձանց, որոնց հետ ինքը նախկինում բարդություններ է ունեցել, կայացնում է փակ գաղտնի բանակցություններ, եւ հասարակության մեջ շրջանառություն է ստանում այն կարծիքը, թե տեսնում եք, բոլորն էլ մի սանրի կտավ են՝ միասին նստում, միասին վեր են կենում, ուստի բոլոր այդ հավասարների միջից էլի նա ինչ-որ առավելություններ ունի:
Այդ ուժերից ոչ ոք չի էլ անհանգստանում, թե այդ հանդիպման արդյունքում որքան է վտանգվում իր հեղինակությունը, եթե, իհարկե, այն գոյություն ունի:
Հիվանդը վարակեց առողջին եւ այլեւս ունենում ենք երկու հիվանդ, արդեն երկուսից էլ պետք է զգուշանալ, երկուսն էլ վարակակիր են, երկուսին էլ պետք է մեկուսացնել ու բուժել եւ կարեւոր չէ, թե մեկը հիվանդ է մեկ տարի, մյուսը՝ մեկ օր:
Պարոն նախկին նախագահ, այդ ո՞ր մի բարի գործն եք կիսատ թողել, որ մեծ ձգտում ունեք նորից իշխանության գալ եւ երեւի թեւքերը քշտելով հասցնել ավարտին: Ինչո՞ւ դա չփորձեցիք անել դեռ հինգ տարի առաջ, ի՞նչը ձեզ ստիպեց ակտիվանալ միայն այս ընտրությունների նախօրեին, չէ՞ որ բոլոր ձեր իմացած պրոբլեմները եղել են միշտ՝ վերջին տասը տարիներին եւ գոյացել են դեռ ձեր իշխանության օրոք:
Դժվար է հավատալ, որ հենց Լ. Տեր-Պետրոսյանը կլինի այն մեկը, որը կվերականգնի եւ հետ կբերի ժողովրդի կորսված վստահությունը սեփական ուժերին:
Ներողություն խնդրեք նրանցից, ովքեր ձեր խոսքերին հավատալով պարտքեր արեցին եւ դարձան բոմժեր, ովքեր ցրտին ու սովին չդիմանալով հանդգնեցին մեռնել, ովքեր անելանելիությունից դրդված` ինքնաթիռի տոմսի համար վաճառեցին տուն ու տեղ, հեռացան հայրենիքից: Ներողություն խնդրեք ձեր փշրած հույսերի համար, ձեզ ընծայված հավատի ու սիրո ռեսուրսները վատնելու համար, նյութական խավարից՝ հոգեւոր խավարի մեջ մղելու համար...
Այս ամենով հանդերձ, եթե նույնիսկ ներողություններ խնդրեք, մի՞թե դա արդեն բավարար է նորից իշխանության հավակնելու, առաջնորդելու, մի՞թե ավելի ճիշտ ու համեստ չէր լինի, որ դուք իրավիճակը շտկելու նպատակով օգտագործեիք ժամանակին ձեռք բերված ձեր բոլոր միջոցներն ու հնարավորությունները, որպեսզի աջակցեիք ձեզանից առավել քիչ վարկաբեկված եւ առավել քիչ մեղավոր որեւէ այլ ուժի: Միգուցե կարծում եք, թե բարոյական իրավունք ունեք ձեզ իբրեւ ժամանակակից Տարաս Բուլբա ներկայացնելու, բայց չէ՞ որ դուք եք ձեր ժառանգներին ուղղորդել այդ ճանապարհով: Միգուցե արժեր հոգու խաղաղության համար, եթե, իհարկե, դրան հավատում եք, քաջություն դրսեւորել Աստծու առջեւ ապաշխարելու, որի թարմ օրինակն էլ տվել է ՌԴ նույնպես նախկին նախագահ Բորիս Ելցինը:
Արդյոք պատրա՞ստ է Լ. Տեր-Պետրոսյանը հրաժարվելու իր կողքին գտնվող մարտական թիմի շատ ու շատ վարկաբեկված անդամների ծառայություններից, թե՞ նրանք էլ արդեն բոլորը միասին զղջացել ու ապաշխարել են:
Դե, իսկ ովքեր անվերապահ կհավատան Տեր-Պետրոսյանի ներողություններին, խոստումներին ու երդումներին եւ ամեն գնով ձգտում են ռեւանշի, թող իբրեւ Լեւոնի վկաներ մարտի մեջ մտնեն ներկա հանրապետա-բարգավաճ ռոբոտ-սերժանտների հետ, նրանք նույն քաշային կարգում են հանդես գալիս:
Հ. Գ. - Դադարեցեք հույս դնել այն մարդու վրա, որի շունչը ռունգերի մեջ է:
Եսայի 2.22
- Չտեսներին տղա ծնվեց՝ ամորձատեցին:
Հարկ է արձանագրել, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանին հաջորդած պետական, քաղաքական գործիչները եղան նրա գործի արժանի ժառանգորդներ, եղան այնքան չտես ու սանձարձակ եւ չունեցան այնքան խոհեմություն, որպեսզի չկրկնեին իրենց նախորդի լուրջ սխալներն ու վրիպումները եւ կուլ չտային իշխանության գայթակղության նույն խայծերը: Նրանք տղայական մոլեռանդությամբ շարունակեցին նախկինների սկսած «մեր դեմ խաղ չկա» անհեռանկար խաղը, եւ եթե Լ. Տեր-Պետրոսյանը եղավ փչացման համակարգի հեղինակն ու գյուտարարը, ապա ներկաները հանդիսացան որպես այդ գործի արժանի շարունակող՝ ռացիոնալիզատոր-կատարելագործողները: Հենց նրանց ծավալած «տղամարդկային» գործունեության հետեւանքում ներկան կարելի է համեմատել 1920-ի Հայաստանի առաջին հանրապետության տապալման ժամանակահատվածի հետ, երբ կար տկար մի իշխանություն, կար իր քայքայիչ գործերով առաջին պլան մղվող կոմկուս, կար մոլորված, շվարած եւ հուսաբեկ ժողովուրդ ու այս ամենի արդյունքում թուրքը կարողացավ առանց կրակոցի մտնել Կարսի ամրակուռ ու լքված ամրոցը: Չէ՞ որ նրանք մեր ինտերնացիոնալիստ եղբայրներն էին այն ժամանակ:
Ակամա միտք է ծագում, մի՞թե պատրաստ ենք նորից կրկնելու պատմական այդ սխալը եւ այժմ էլ կոմկուսի փոխարեն ՀՀՇ-ի կոչերին տրվելով գնանք նոր Կարսի հանձնման, մի՞թե այլեւս անկարող ենք հիշելով անցյալի ցավալի դասերը, առաջ նայել: Այսպիսի տրամաբանությամբ մի տասը տարի հետո էլ կարող ենք որպես հերթական փրկիչ ընդունել ու ճանաչել հիմիկվաններին, անկախ այն բանից, թե նրանք արդյոք կանցնե՞ն ապաշխարության իրենց ճանապարհը, թե՞ ոչ:
Ինչո՞ւ ներկաները ժամանակին չփորձեցին արժանի գնահատական տալ նախկինների գործունությանը. քանի որ նրանք ըստ էության նույնն էին եւ կատարելու էին նույն գործերը՝ չնչին տարբերությամբ: Նրանք այնքան կարճմիտ ու ապաշնորհ եղան, որ երկրի հանդեպ օտարին վայել իրենց թալանչիական վերաբերմունքով, սեփական ժողովրդին արհամարհելու, նվաստացնելու, վախի մեջ պահելու, սեփական կամքին ամեն գնով ենթարկելու, իշխանությունը իրենց համար որպես հաճույքի ու վայելքի միջոց դարձնելու ճանապարհով, իրենց ընձեռված տարիների գործունեության արդյունքում նորից քաղաքական դաշտ ներքաշեցին Լ. Տեր-Պետրոսյանին, հնարավորություն ընձեռելով նրան՝ իշխանության վերադառնալու նոր փորձ անել: Հավանաբար ներկաները կհամարեն, թե իրենց համար բավական ձեռնտու տարբերակ է որպես հիմնական մրցակից ունենալ ոչ այլ մեկի, քան հենց Լ. Տեր-Պետրոսյանին, որի դեմ իրենք կփորձեն ճակատ տալ եւ հաղթողի դափնիներ շահել: Այդ պարագայում երկու կողմն էլ միմյանց կմեղադրեն մարդկային բոլոր հնարավոր մեղքերի մեջ, ամեն ինչ կանեն միմյանց մրոտելու, մեկը մյուսի ֆոնի վրա իբրեւ հերոս ու փրկիչ ներկայանալու համար:
Ինչո՞ւ են ներկաները ձգտում ամեն գնով իշխանությունը պահել, միգուցե հայոց տխրահռչակ մենթալիտետը բարեփոխելու վեհ նպատակո՞վ, թե՞ դեռեւս կան ինչ որ ազատ մնացած հիմնարկներ` օբյեկտներ, ինչպես իրենք են ասում, որոնք պետք է հափ անեն մեր ու մեր նախնիների պարտքերի դիմաց, կամ էլ երեւի ժողովրդի ձեռքին, ապրելու համար ինչ որ քանակի դոլար են տեսել, որը պետք է հոպ-ստոպ անեն:
Տղամարդկությունը այն չէ, երբ համառորեն պնդում են սեփական սխալ մտքերի եւ սխալ ձեռնարկումների վրա եւ պատվից վեր են համարում դրանցից հրաժարվելը: Իսկապես տղամարդուն վայել քաջություն եւ միտք պետք է ունենալ, սխալներն հասկանալու, ընդունելու եւ խոստովանելու համար:
Հ.Գ. - Խոհեմությունից զուրկ թագավորը մեծ անիրավություն անող է:
Առակաց 28.16
- Ախ, չեմ ու չեմ, չեմ ու չեմ, չեմ կըրնա ես խաղա:
Ստացվում է, որ մենք չունենք նաեւ կազմակերպված ու համախմբված իրական ընդդիմություն: Մեծ մասը մանր ինտրիգների մեջ խրված՝ անձնական ամբիցիաներին, հպարտությանը տուրք տալով, դարձել են, այսպես ասած, քուչի խաղացողներ եւ կարծես նրանց հիմնական նպատակն է ամեն գնով քաղաքական դաշտում թեկուզ մի թիզ տեղ զբաղեցնել կամ էլ ծայրահեղ դեպքում գոնե աուտչիկներ լինեն՝ հիմնական խաղացողներին գնդակներ մատակարարելու համար:
1996-ին Լ. Տեր-Պետրոսյանի միջոցով ընդդիմության կոտրված ողնաշարն առայժմ չի վերականգնվել: Շատերն իրենց պասսիվությունն արդարացնելու համար պատճառ են բերում ֆինանսների սղությունը, սակայն նրանք պետք է մինչեւ հիմա իմանային, որ շաբաշ տալիս են նրանց, ովքեր մտնում են պարի: Աջակցությունն ու օգնությունը նրանց են տալիս, ովքեր լուրջ խոսք են ասում, ովքեր լուրջ ծրագրեր իրականացնելու պատրաստակամություն են հայտնում, վճռականություն ցուցաբերում, այլ ոչ թե առանց սեփական ժողովրդին ոգի տալու եւ առանց նրա վրա հույս դնելու, դրսերում՝ օտարների մոտ են տեր եւ հովանավոր որոնում:
Հ.Գ. - Ով հանդիմանում է ամբարիշտին, նա ատելություն է վաստակում:
Առակաց 10.17
- Դու նորից եկել ես, ի՞նչ անեմ:
Վերջին տասնամյակի իրադարձությունները ստիպում են ընդունել, որ մեզանում արդեն հիվանդագին դրսեւորումների է վերածվել այն կեցվածքը, երբ որեւէ մեծ կամ փոքր, պետական, քաղաքական գործիչ տարիներ շարունակ, ըստ իր քմահաճույքի վատնելով իրեն տրված իշխանությունը, ապա անհաջողության մատնվելուց եւ տապալվելուց հետո մի 10 տարի լուռ ու մունջ մնալով կարողանում է համարձակվել, ներկայանալ ժողովրդին եւ ակնկալել նրա բարյացակամությունն ու աջակցությունը՝ նորից իշխանություն ստանալու համար:
Պարզ է, որ հիմնական հույսը տվյալ պահին իշխողների ապաշնորհությունն է, բոլոր մնացած հավակնորդների ամբիցիոզությունը, պառակտվածությունն ու անկազմակերպվածությունը, ժողովրդի շարունակական հիասթափությունը, անհիշաչարությունը, կարճ հիշողությունը եւ այլն:
Կարելի է գալ ու ասել. «Ուրախացի՛ր ժողովուրդ, ԵՍ եկել եմ, ԵՍ եմ հերթական փրկիչը ձեր», եւ հավակնել, որ ոտքերիդ առջեւ մատաղներ կարվեն, ձեռքերդ կհամբուրեն, կգրկեն... Եվ այս ամենը այն դեպքում, երբ իշխանությունից զրկվել ես անեծքների ուղեկցությամբ: Ինչպես է ստացվում, որ մի ժամանակ ազգի դավաճան հայտարարվածը նորից կարողանում է առանց զղջալու, առանց ափսոսանքի, առանց խոստովանության նորից կանգնել ժողովրդի առջեւ եւ առաջնորդելու հայտ ներկայացնել:
Մենք էլ հատվածաբար, տարբեր ժամանակներում կարող ենք որպես փրկչի ընդունել որեւէ մարդու, որը ուղղակի մեր անվերադարձ անցյալն է հիշեցնում, որը պարզապես իր հոր որդին է, որը ժողովրդի կամքի վրա զենք է բանեցնում, որի համար ազգային գաղափարախոսությունը՝ կեղծ կատեգորիա է, որն ինքն իր մասին սիրում է խոսել երրորդ դեմքով ու հոգնակի թվով, որը գիտի, թե մենթոլից գոյացել է «մենթոլիտետ» հասկացությունը, որը հիանում է իր անմտություններով, որի դեմ խաղ չկա, որը... եւ բոլորն էլ մեղքերին գերի սովորական մահկանացուներ են, իսկ Փրկիչը բոլոր ժամանակների համար միայն Հիսուսն է, որի վրա միայն պետք է հույս դնել:
Ե՞րբ ենք ասելու «բավական է, հերիք՛ եղավ», մինչեւ ե՞րբ է շարունակվելու մեր անկումը, որ նման վայ-փրկիչները փոխանակ մտավախություն ունենալու, որ հնարավոր է իրենց նախկին գործերի համար երբեւէ դատաստանի առջեւ կանգնեն (այս կամ այն կյանքում) եւ անցած ուղին ժամանակի հեռավորությունից՝ առանց ազնիվ ու լուրջ վերանայումների, համարձակվում են անկաշկանդ հայտնվել ու հայտարարել իրենց միսիոներական նոր նպատակների մասին:
Դեռ որքան պետք է մենք ընտրություններ կատարենք չարյաց փոքրագույններին գերադասելու սկզբունքից ելնելով, մեր խղճին ու Աստծուն դեմ գնալով: Մինչեւ ե՞րբ պետք է մեր հուսահատությունից, պասսիվությունից, անտարբերությունից օգտվելով, քաղաքական փառամոլներն ու արկածախնդիրները փորձեն մեզ առաջնորդել:
Խելոքը դաս է առնում սեփական սխալներից, իմաստունը՝ ուրիշների, իսկ հիմարը՝ ոչ ոքի: Մի՞թե պատրաստ ենք նույն ցեխը մի քանի անգամ մտնել եւ արդյոք հանուն ինչի՞, հանուն ապագայի, հանուն ներկայի շարունակության, թե՞ հանուն անցյալի կրկնության: Ճանապարհը չիմանալով ճահիճն ընկնելը կարելի է անփորձություն, միամտություն համարել, բայց երկրորդ անգամ՝ արդեն հիմարություն կլինի:
Մենք, որ 20-րդ դարում ունեցել ենք այնպիսի նվիրյալ ազգային գործիչներ, ինչպիսիք էին Արամ Մանուկյանը, Նժդեհը, Անդրանիկը եւ շատ ու շատ ուրիշներ, այժմ այնքան ենք ընկել, որ մի բակային օլիգարխի, մի ավազակ ոստիկանի, մի վարկաբեկված, ձախողված գործչի եւ ընդհանրապես ջրի երես դուրս եկած ամեն ինչի պատրաստ ենք փրկիչ համարելով դարձնել մեզ առաջնորդ:
Ակամա մտածում ես, որ եթե անգամ ինչ-որ հրաշքով սուլթան Համիդը, Ստալինը, Բերիան եւ այլք հայտնվեին մեր ժողովրդի առջեւ ու կեղծավորությամբ մի քանի մեղայական ու սիրաշահող խոսքեր ասեին, ապա հավանաբար նրանք էլ կներվեին եւ դեռ կհամարձակվեին նորից մեզ ղեկավարել:
Ինչպե՞ս կարելի է անվանել այն վիճակը, երբ շարունակ հայտնվում ենք խաբվածների դերում, մի՞թե դրանից մենք հիվանդագին հաճույք ենք ստանում:
Այո, ազգն էլ մարդու պես կարող է հիվանդանալ եւ կարող է բուժվել, միայն թե պետք է հասկանալ մեր հիվանդ լինելը եւ համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել:
Մի՞թե մեր այժմյան վիճակը ցավալիորեն չի նմանվում վրացական մի հին կինոյի սյուժեին, որում վարժեցված նոխազը միշտ անվարան առաջնորդ է կանգնում նոր բերված վախվորած հոտին, հասցնում, անցկացնում է սպանդանոցի դռներից ներս, իսկ ինքը հետեւի դռնից դուրս գալով, շտապում է առաջնորդելու հաջորդ հոտին եւ այսպես շարունակ, մինչեւ որ մի գամփռն այս ամենը տեսնելուց հետո խեղդում է դրան:
Պետք է ազատվել այն փչացման համակարգից, որը հիմնադրեց եւ շարժման մեջ դրեց հենց Լ. Տեր-Պետրոսյանը եւ հետագա զարգացում ստացավ նրա հաջորդների օրոք: Այդ համակարգն է, որ ինչպես չինական հայտնի հեքիաթում՝ հերոսներին վեր է ածում չարիքի ու հրեշների:
Արդյոք Լ. Տեր-Պետրոսյանին առաջ չե՞ն մղում միայն ռեւանշի ձգտող եւ վրեժի ծարավ ուժերը՝ ՀՀՇ-ի գլխավորությամբ, իսկ ներկա կլանին էլ սատարում են Նժդեհի գաղափարները իրենց համար քողածածկույթ դարձրած, այլափոխած ու սեփական քիմքին հարմարեցրած եւ այդ քողի տակ բարգավաճող կեղեքիչները:
Ինչպես ասվում է, թե՛ նախկինները եւ թե՛ ներկաները միմյանց լիովին արժանի մուզիկանտներ են, եւ այժմ մեր առջեւ որպես կարեւոր խնդիր է այդ երկուսից էլ ազատվելը եւ պատմության մեջ իրենց արժանի տեղը դնելը: Արդյոք խելամիտ չէ՞ չներգրավվել երկու կլանների ներքին կռիվներին, այլ փորձել հետեւողական կողմնորոշումով նախապատվությունը տալ ոչ թե առավել ձեռնտու, այլ առավել ճշմարիտ նրանց այլընտրանքին: Ի վերջո մեր ազգը միշտ էլ առանձնացել է իր մեջ եղած կարծիքների ու դրանց կրողների բազմազանությամբ:
Իհարկե, լավագույն եւ ամենաանհավանական տարբերակը կլիներ, եթե նախկիններն ու ներկաները միմյանց ձեռք բռնած՝ առանց ցնցումների հեռանային Հայաստանի քաղաքականությունից եւ միգուցե այդ դաշտը դառնար գոնե մի քիչ ավելի էկոլոգիապես մաքուր:
Մի՞թե դեռ չենք հոգնել ու հյուծվել վերջին տասնամյակների շարունակական ընտրախաբություններից: Ժամանակն է լրջագույն քայլերն անելու, մեր ժողովրդի առաջընթացի ճանապարհից վերցնելու եւ դեն նետելու գայթակղության այն քարը, որը կոչվում է նախագահական աթոռ:
Հ.Գ. -Անօրեն ազգն առաջնորդ չի գտնի:
Առակաց 29.18
- Ինչպիսին քաղաքի առաջնորդն է, այնպիսին՝ նրա բնակիչները
Սիրաք 10.2
ԱՇՈՏ ՀՈՒՆԱՆՅԱՆ, ՀՀՇ վարչության նախկին անդամ

Հետաքրքրական - «ԹՅՈՒՐՔԻԱ» ԵՎ «ԹՅՈՒՐՔԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ»

Մտավարժանքներ Գերմանիայից

ՀՀ նախկին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի առաջադրման վերաբերյալ թուրքական մամուլում լույս տեսած 1-2 հոդվածի թարգմանաբար հրապարակումը «Ազգի» էջերում նախանձելի աշխուժություն էր պատճառել մեր ընթերցողներից ոմանց, որ նոյեմբերի 30-ին Բեռլինից նոր նամակ ստացավ խմբագրությունը: Ահա թե ինչ է գրել դրա հեղինակ Ռազմիկ Գալուստանյանը. «Մի քանի ամիս է, ինչ ձեր թուրքագետ-լրագրող պարոն Չաքրյանը փորձում է «թյուրք» եւ «Թյուրքիա» բառը մտցնել մեր պարբերական լեզվի մեջ: Մեր բառագիտության մեջ «թուրք» եւ «Թուրքիա» խոսվում եւ գրվում են այնպես, ինչպես ես եմ գրում: Եթե ինչ-ինչ պատճառներով պարոն Չաքրյանը «Թյուրքիան» եւ «թյուրքը» մեր լեզվի մեջ ներածել է կամենում, ապա խմբագրությունից սպասում եմ արգելք հանդիսանա թրքականության առջեւ խոնարհվելու պարոն Չաքրյանի փորձին»:
Նամակի ոճից ակնհայտ երեւում է, որ Գալուստանյանն արեւելահայ է, ամենայն հավանականությամբ Հայաստանից Գերմանիա գաղթած: Այս հանգամանքը կարելի էր շրջանցել, եթե տողերիս հեղինակը օգտագործած լիներ «թյուրք» կամ «Թյուրքիա» արտահայտությունները: Մենք հոդվածներում օգտագործել ենք «թյուրքական աշխարհ» կամ «թյուրքական պետություններ» եւ կամ «թյուրքական լեզուներ» բառակապակցությունները, որպեսզի Թուրքիայի թուրքերը հստակ զանազանվեն ադրբեջանցիներից, թուրքմեններից, ղազախներից, ուզբեկներից եւ ղրղըզներից: Օգտագործել ենք նաեւ «Թյուրքիե» արտահայտությունը, որովհետեւ այդպես է կոչվում Ստամբուլում հրատարակվող թուրքական այդ թերթը:
«Թրքականության առջեւ» խոնարհվում են նրանք, ովքեր թուրքերին նույնացնում են թյուրքական այլ ժողովուրդների, իսկ Թուրքիան՝ թյուրքալեզու մյուս պետությունների հետ: Ի դեպ, հայ պատմագրության մեջ նոր չէ «թյուրքալեզու ժողովուրդներ» կամ «թյուրքական պետություններ» արտահայտությունների օգտագործումը: Թերեւս կարելի էր հարգել Ռազմիկ Գալուստանյանի տգիտությունը: Սակայն դրա համար պետք է համոզված լինենք, որ ինքը չունի ներքին եւ արտաքին պատվիրատուներ եւ չի ծառայում «թրքականության» առջեւ խոնարհվողներին:
ՀԱԿՈԲ ՉԱՔՐՅԱՆ

301-ՐԴ ՀՈԴՎԱԾԻ ԽՈՐՔԱՅԻՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ

Դրա վերանայումը միանգամայն հակասում է քեմալական ազգայնականության սկզբունքներին

Թուրքական քրեական օրենսգրքի չարաբաստիկ 301-րդ հոդվածը երկրում սահմանափակում է խոսքի ազատությունը: Սակայն հարցի էությունը դրանով չի ավարտվում: Հաճախ մարդասպաններին հնարավորություն է տալիս, թե զոհերը նսեմացնում էին թուրքերի ազգային ինքնությունը: Նսեմացման այս պատճառաբանությունը հավասարապես առաջ էր քաշվել Տրապիզոնի կաթոլիկ քահանա Սանտորոյի, Հրանտ Դինքի, ինչպես նաեւ Մալաթիայում «Զիրվե» հրատարակչության երեք աշխատակիցների սպանության պարագայում:
Քանի որ այս սպանությունների կազմակերպիչները չեն բացահայտվում, այսինքն, բուն հանցագործները չեն պատժվում, ուստի հանցանքը օրինականացվում է, իսկ 301-րդ հոդվածը նպաստում է դրան: Թուրքիայի վերաբերյալ բոլոր զեկույցներում ԵՄ-ը կառավարությունից պահանջում է հոդվածի վերանայում: Պահանջն ընդառաջելու վարչապետ Էրդողանի կառավարության փորձերը երկրում բախվում են ինչպես քեմալական ազգայնականության, այնպես էլ քեմալիզմով առաջնորդվող Ժողովրդա-հանրապետական եւ Ազգայնական շարժում կուսակցությունների հակազդեցությանը:
Հոդվածի վերանայմանը հակադրվում է նաեւ թուրքական զինված ուժերի գլխավոր շտաբը: Այսպիսով, տվյալ հոդվածն առանձնաշնորհյալ ընտրախավի համար դառնում է դեռեւս Քեմալ Աթաթուրքի օրոք ձեռք բերված արտոնությունների պահպանման արդյունավետ միջոց: Ինչո՞ւ: Մինչ հարցին անդրադառնալը, նշենք, որ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի վերջին ընտրություններում վարչապետ Էրդողանի «Արդարություն եւ բարգավաճում» կուսակցության հաղթանակը, որը նրան մեկ անգամ եւս միանձնյա իշխանության է բերել երկրում, խոցելի է դարձրել առանձնաշնորհյալ ընտրախավին, ինչը որոշակի սահմանափակել է «խորքային պետության» գործունեությունը: Դա ինքնաբերաբար հանգեցրել է քաղաքականությանը միջամտելու բանակի հնարավորությունների սահմանափակմանը:
Սակայն Թուրքիայում բանակը դեռեւս ազդեցիկ քաղաքական ուժ է, որի շնորհիվ երկրում իր ազդեցությունը պահպանում է նաեւ «խորքային պետությանը» վերահսկող առանձնաշնորհյալ ընտրախավը: Այս ամենը բացասաբար է անդրադառնում Էրդողանի կառավարության գործունեության վրա եւ 301-րդ հոդվածը վերացնելու նրա պատրաստակամությունը հանգում է վերանայման պատրաստակամության:
Հոդվածի վերանայումը մի կողմ, նույնիսկ վերացումը չի կարող խոսքի լիարժեք ազատություն ապահովել երկրում, քանի դեռ չի վերանայվել դեռեւս 1982-ին գեներալ Էվրենի վարչախմբի ընդունած սահմանադրությունը, որովհետեւ 301-րդ հոդվածը բխում է սահմանադրության 42-րդ եւ 66-րդ հոդվածներից, որոնք ձեւակերպված են «երկրի ուսումնական հաստատություններում կամ կրթօջախներում որպես մայրենի չի կարելի դասավանդել այլ լեզու, քան թուրքերենը» եւ «թուրքական պետության հետ քաղաքացիությամբ առնչվող յուրաքանչյուր ոք թուրք է»: Վերոհիշյալ հոդվածներն էլ բխում են Քեմալ Աթաթուրքի «Երանի նրան, ով իրեն թուրք է համարում» ասույթից:
Սա նշանակում է, որ 301-րդ հոդվածի վերանայման համար անհրաժեշտ է ոչ միայն սահմանադրության 42-րդ եւ 66-րդ հոդվածների վերանայումը, այլեւ դրա զտումը քեմալիզմի դրույթներից: Թեեւ Էրդողանի կառավարությունը ձեռնամուխ է եղել նոր սահմանադրության մշակմանը, իսկ վարչապետի խորհրդականը հրապարակավ նշել է գաղափարախոսությունների անհամատեղելիությունը սահմանադրության հետ, սակայն 301-րդ հոդվածից կառչած քաղաքական ուժերն ու շրջանակները ավելի մեծ համառությամբ հակադրվում են սահմանադրական փոփոխություններին:
Ակնհայտ է, որ սահմանադրության զտումը քեմալիզմի դրույթներից խոցելի կդարձնի քեմալական ազգայնականությունը: Այս պայմաններում «խորքային պետությանը» վերահսկող առանձնաշնորհյալ ընտրախավի հետ ազդեցիկ լծակից կզրկվեն այդ ընտրախավի հրահանգներով առաջնորդվող գլխավոր շտաբը, քաղաքական կուսակցություններն ու հասարակական կազմակերպությունները: Միանգամայն կնվազի քեմալական մտածողության միությունների գործունեության արդյունավետությունը ոչ միայն Թուրքիայում, այլեւ եվրոպական երկրներում եւ ԱՄՆ-ում: Այս ամենը սպառնալիքի տակ կդնի Քեմալ Աթաթուրքի եւ թուրքական զինված ուժերի գործունեության վրա դրված տաբուները: Դրանց վերացման վտանգը արտոնություններից զրկվելու սպառնալիքի առջեւ կկանգնեցնի առանձնաշնորհյալ ընտրախավին: Երկրում կվերանան քաղաքականությանը բանակի միջամտության նախադրյալները, այլեւս անհնար կլինի այդ միջամտության պատճառաբանումը Աթաթուրքի ստեղծած պետական կառուցվածքը ներքին եւ արտաքին թշնամիներից պաշտպանելու առաքելությամբ: Միաժամանակ Թուրքիայում կստեղծվեն հայկական եւ քրդական հարցերի վրա դրված տաբուների վերացման նախապայմանները, իսկ դա ավելորդ կդարձնի 301-րդ հոդվածը:
Այլ կերպ, Թուրքիայում առանձնաշնորհյալ ընտրախավը, որի սերուցքն են կազմում «դյոնմեները», վերահսկում է «խորքային պետությունը», վերջինը՝ զինված ուժերի գլխավոր շտաբին, շտաբը՝ բանակին, իսկ բանակը՝ գործադիր եւ օրենսդիր իշխանությունների միջոցով երկրի քաղաքական կյանքը: Քանի որ ընտրախավի ձեռք բերած արտոնությունների հիմքում Աթաթուրքի ստեղծած պետական կառուցվածքն է, իսկ դրա պահպանումը ենթադրում է դատաիրավական եւ կրթական համապատասխան համակարգեր, ուստի «խորքային պետությունը» բացի քաղաքականից վերահսկում է նաեւ այս համակարգերը:
Այսպիսով, քեմալական ազգայնականությունն իբրեւ գաղափարախոսություն ընդհանուր է դառնում ինչպես «խորքային պետության», գլխավոր շտաբի ու բանակի, այնպես էլ Սահմանադրական դատարանի, Դատաիրավական գերագույն խորհրդի, Բարձրագույն ուսումնական խորհրդի, այդ թվում նաեւ հասարակական քաղաքական այն կազմակերպությունների համար, որոնք ծառայում են առանձնաշնորհյալ ընտրախավի շահերին: Քեմալական ազգայնականությունը տաբուի է վերածում Աթաթուրքի, իսկ Թուրքիայի ունիտար կառուցվածքի պահպանումը՝ գլխավոր շտաբի գործունեությունը:
Քանի որ Թուրքիայում քրդերը, որպես «անջատողականներ», դիտվում են պետական ունիտար կառուցվածքի սպառնալիք, իսկ նրանց ճնշում է բանակը, ուստի գլխավոր շտաբի գործունեության հետ տաբու է դրվում նաեւ քրդական հարցի վրա: Ինչ վերաբերում է հայկական հարցին, ապա դրա վրա դրված տաբուն էլ պայմանավորվում է Քեմալ Աթաթուրքի մերձակա շրջապատով, որի առանցքը կազմել են հայերի ցեղասպանության անմիջական մասնակցության համար դեռեւս 1919-ին օսմանյան ռազմական ատյանում դատապարտված եւ Մալթա աքսորված մարդասպան ստահակները:
Հարցը, սակայն, Աթաթուրքի շրջապատի բնութագիրը չէ, այլ հայազգի դահիճների էթնիկ պատկանելությունը: Այսինքն, հայկական հարցի վրա դրված տաբուի վերացման դեպքում ոչ միայն ինքնաբերաբար կվերանա Աթաթուրքի գործունեության վրա դրված տաբուն, այլ հասարակական լայն շրջանակների համար պարզ կդառնա, որ ժամանակակից Թուրքիայի հիմնադիրները մեծապես եղել են «դյոնմեներ»: Մինչդեռ առանձնաշնորհյալ ընտրախավը ձեւավորվել է հենց Աթաթուրքի մերձակա շրջապատը կազմող ժամանակակից Թուրքիայի հիմնադիրների հենքի վրա:
Թերեւս այս ամենի առումով պատահական չէ 301-րդ հոդվածի վերանայմանը, երկրում սահմանադրական փոփոխություններին եւ վերոհիշյալ տաբուների վերացմանը առանձնաշնորհյալ ընտրախավի վերահսկողության տակ գտնվող «խորքային պետության»՝ առավել եւս դրան ենթակա քաղաքական, ռազմական եւ դատաիրավական կառույցների ավելի քան բուռն հակազդեցությունը:
ՀԱԿՈԲ ՉԱՔՐՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՐՑԻ ԼՈՒԾՈՒՄԸ ԸՍՏ ՏԵՐՊԵՏՐՈՍՅԱՆԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ

Այնքան պաթետիկ է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի շրջապատի բղավոցը առ այն, թե գործող իշխանության առաջին դեմքերը ուղղակի ստում են, ասելով, որ առաջին նախագահի առաջարկած ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծումները պարտվողական էին եւ Տեր-Պետրոսյանն իրականում հանձնում էր Ղարաբաղը, որ եթե չլինեին Տեր-Պետրոսյանի հիշատակած գիր ստեղծողները, կարելի էր եւ հավատալ, որ Ղարաբաղի համար ընդամենն Ադրբեջանի կազմում ինքնավարություն պահանջողն ու Ադրբեջանի նախկին նախագահ Մութալիբովին ջերմագին ռեւերանսներ անողը մեզ միայն թվացել է, թե եղել է ՀՀ առաջին նախագահը:
Եվ այսպես, 10-ամյա լռությունից հետո Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն ուսանողների հետ նոյեմբերի 3-ի իր հանդիպման ժամանակ հայտարարում է, թե երբ Հայաստանի նախագահ ընտրվեց Քոչարյանը, միջազգային հանրությունն ու Ադրբեջանն ուղղակի հրճվեցին: Իհարկե, նա ուսանողներին այդպես էլ չբացատրեց, թե ի՞նչն էր հրճվանքի պատճառը, հատկապես որ Ադրբեջանը հրճվանքի շատ ավելի հիմնավոր պատճառներ ուներ հենց Լեոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանության օրոք: Իսկ թե ինչո՞ւ, ահա այստեղ է, որ օգնության են գալիս գիր ստեղծողները` շումերները, փյունիկեցիները, Կիրիլն ու Մեֆոդին էլ հետը: «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթի 1992 թվականի մարտի 5-ի համարում կար մի հոդված, որի հիշատակումից հետո տերպետրոսյանական քարոզչամեքենան շատ լուրջ պետք է մտածի՝ արժե՞ արդյոք ընդհանրապես խոսել ԼՂ հիմնահարցի մասին ու փորձել զուգահեռներ անցկացնել այդ հարցում նախկին եւ գործող իշխանությունների մոտեցումներում:
Եվ այսպես, պատասխանելով «Կոմսոմոլսկայա պրավդայի» թղթակցի հարցին, թե ի՞նչ կերպ է ՀՀ նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը տեսնում ԼՂ հիմնահարցի լուծումը, առաջին նախագահն ասում է բառացիորեն հետեւյալը՝ «Կարծում եմ՝ ինքնավարության կարգավիճակը Ադրբեջանի կազմում լիովին կարող է բավարարել հակամարտության կողմերին, որովհետեւ Ղարաբաղին ինքնավարություն տալու դեպքում Ղարաբաղը մնում է Ադրբեջանի կազմում: Այսինքն, Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը պահպանվում է, իսկ ղարաբաղցիներն էլ իրենց հերթին ունենում են երաշխավորված կենսագործունեություն: Ահա սա է մեր դիրքորոշումը ԼՂ հարցում եւ մենք պատրաստ ենք սա քննարկել ցանկացած մակարդակում»: Սրանք ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի խոսքերն են: Ուստի, շումերներին, փյունիկեցիներին ու այս անգամ արդեն Կիրիլին ու Մեֆոդիին անիծելու հերթը հաստատ Տեր-Պետրոսյանինն է: Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա հրճվելու իրենց պատմական շանսը նրանք կորցրեցին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականով:
Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղի համար ընդամենն Ադրբեջանի կազմում ինքնավարություն պահանջող Տեր-Պետրոսյանը գործող իշխանություններին մեղադրում է Ղարաբաղի հարցը ձգձգելու եւ, ինչպես ինքն է ասում, դիվանագիտական աճպարարությունների մեջ, եւ առաջարկում է՝ «արմատապես հարկ է փոխել Ղարաբաղի հարցում ներկա իշխանությունների վարած անհեռանկար եւ վտանգավոր քաղաքականությունը. այսինքն՝ խնդրի լուծումը ձգձգելու, ստատուս քվոն պահպանելու փիլիսոփայությունից անցում կատարել հարցը լուծելու փիլիսոփայությանը»: Իսկ թե ո՞րն է ԼՂ հիմնահարցը լուծելու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի փիլիսոփայությունը, այդ մասին վերջինս խիստ սպառիչ եւ հստակ ներկայացրել էր վերոնշյալ հարցազրույցում: Ուստի բնական է, որ գործող իշխանության՝ Ղարաբաղը չծախելու փիլիսոփայությունն անխնա պիտի քննադատվեր հակառակ փիլիսոփայությունը կրող Տեր-Պետրոսյանի ու նրա թիմի կողմից:
Ի դեպ, Տեր-Պետրոսյանի փիլիսոփայությունը չի ավարտվում՝ «ինքնավարություն՝ Ադրբեջանի կազմում» բանաձեւով: Նշյալ հարցազրույցից պարզ է դառնում, որ Հայաստանի առաջին նախագահն անսահման բարեկամական զգացումներ է տածել այդ ժամանակվա իր ադրբեջանցի գործընկեր Մութալիբովի հանդեպ: «Կոմսոմոլսկայա պրավդայի» թղթակցի այն հարցին, թե ինչպիսի՞ն են Տեր-Պետրոսյանի հարաբերությունները Մութալիբովի հետ, ՀՀ առաջին նախագահը պատասխանել է՝ «Իմ հարաբերությունները Մութալիբովի հետ շատ նորմալ, մարդկային են եւ մենք չունենք միմյանց հետ հարաբերվելու հոգեբանական անհամատեղելիություն: Մութալիբովի հանդեպ ես հստակ համակրանք ունեմ»:
Ահա այսպես: Ուստի պետք չէ զարմանալ, որ 10-ամյա լռությունից հետո բարձրանալով հարթակ Տեր-Պետրոսյանը հայտարարում է, որ մեր երկրի թիվ մեկ բարեկամները պետք է լինեն մեր անմիջական հարեւաններ Ադրբեջանն ու Թուրքիան:
Իհարկե, այս հրապարակումից հետո տերպետրոսյանական քարոզչամեքանան կընկնի հերթական հիստերիայի մեջ, եւ կփորձի ապացուցել անապացուցելին. օրինակ, որ Տեր-Պետրոսյանը նման բան չի ասել: Բայց, ցավոք, ռուս գրերի ստեղծողներ Կիրիլն ու Մեֆոդին ոչնչով չեն կարող օգնել Տեր-Պետրոսյանին ու նրա թիմին: Վկան՝ 1992 թվականի մարտի 5-ի «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթին առաջին նախագահի տված հարցազրույցը, ուր նա ներկայացրել է ԼՂ հիմնահարցի լուծման իր համար ընդունելի տարբերակը, որի փիլիսոփայությունը խիստ լակոնիկ է՝ «հանձնել Ղարաբաղը»:
ԱՐԽԻՎԱՐԻՈՒՍ

ՎՈՒԴՐՈ ՎԻԼՍՈՆԻ ԻՐԱՎԱՐԱՐ ՎՃԻՌԸ. ՄԵՐ ԵՐԱԶԱ՞ՆՔԸ, ԹԵ՞ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ

ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ
Կանադայում Հայաստանի նախկին դեսպան Արա Պապյանը շարունակում է իր ջանքերը ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը որպես միջազգային գործող իրավական փաստաթուղթ ներկայացնելու գործում: Նման մի դասախոսություն էլ երեկ կարդացվեց Հայոց ցեղասպանության թանգարանի գիտաժողովների դահլիճում: Դասախոսությունը առաջացրեց ներկաների մեծ հետաքրքրությունը, բազմաթիվ հարցեր ուղղվեցին զեկուցողին: Հետաքրքրությունը հասկանալի է, քանի որ այդ իրավարար վճռով 1920-ի նոյեմբերի 22-ին որոշվեց հայ-թուրքական սահմանը, թեեւ այն հետագայում չկատարվեց, քանի որ Սեւրի պայմանագիրը չեղյալ հայտարարվեց եւ կնքվեց Լոզանի պայմանագիրը, իսկ Հայաստանը խորհրդայնացվեց, սակայն, ըստ Արա Պապյանի, մնաց որպես գործող միջազգային փաստաթուղթ, որը գոնե ԱՄՆ-ի համար պարտադիր է: Հայաստանի, որպես միջազգային իրավական սուբյեկտի, գոյության դադարեցումը հիմնական պատճառներից մեկը եղավ, որ չիրականացվեց ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնի ծրագիրը: Սակայն նորանկախ Հայաստանի գոյությունը ամբողջովին փոխում է իրավիճակը, ըստ Արա Պապյանի, մենք այսօր պարտավոր ենք տեր կանգնել մեր իրավունքներին, իսկ Վիլսոնի իրավարար վճիռը, որը կնքվել է ԱՄՆ-ի կնիքով եւ որի տակ կան նախագահի եւ պետքարտուղարի ստորագրությունները, մինչ օրս իրավական ուժ ունի եւ Հայաստանը ներկայումս պարտավոր է օգտագործել այդ փաստաթուղթը սեփական իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից: Իսկ որ մեր պետության միջազգային իրավունքները հարեւան երկրների, հատկապես Թուրքիայի կողմից ոտնահարվում են, արդեն ապացուցման կարիք չունեցող փաստ է: Հիշենք թեկուզ սահմանների փակ լինելու խնդիրը, որը նույնպես միջազգային իրավունքի կոպտագույն խախտում է, քանի որ գոյություն ունեն միջազգային բազմաթիվ օրենքներ եւ միջպետական պայմանագրեր, համաձայն որոնց դեպի ծով ելք չունեցող երկրները պետք է առանց դժվարության օգտվեն հարեւան երկրի տարածքից եւ նրա նավահանգիստներից, մի փաստ, որը մինչ օրս չի կատարվում, իսկ պաշտոնական Երեւանն էլ չի փորձում դատական կարգով պաշտպանել իր իրավունքները: Ինչեւէ, հարցը, որը բարձրացրել է Կանադայում Հայաստանի նախկին դեսպանը, լուրջ հետաքրքրություն է առաջացրել փորձագիտական եւ քաղաքագիտական շրջանակներում: Թեեւ այս խնդրում դեռ կան չպարզված եւ բարդ հարցեր, մասնավորապես փաստաթղթի վավերացված չլինելը եւ ամերիկյան կոնգրեսի կողմից իրավարարության մերժումը: Այնուամենայնիվ միանշանակ է, որ խնդրի լայն քննարկումները կարող են միայն դրական դեր խաղալ թեմայի զարգացման համար: Այնպես որ այն հարցին, թե Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռն ի՞նչ է՝ պատմական հնոտիությո՞ւն, թե՞ միջազգային իրավունքի ուժ ունեցող փաստաթուղթ, կարող ենք պատասխանել, որ այստեղ շատ բան կախված է մեզանից: Կարեւոր է հայ քաղաքագիտական հանրության կողմից լուրջ բանավեճի կազմակերպումը: Համոզված եմ նաեւ, որ վաղ թե ուշ հարցը կդառնա Հայաստանի արտաքին քաղաքական գերատեսչության օրակարգային հարցերից մեկը, որն այն կբարձրացնի միջազգային կազմակերպությունների եւ հանրության առաջ: