ԽՈՐԵՆԱՑՈՒ 5-ՐԴ ԴԱՐԻ ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒԹՅԱՆ ՎԱՎԵՐԱՑՈՒՄ ԱԼԲԵՐՏ ՄՈՒՇԵՂՅԱՆԻ ՄԵՆԱԳՐՈՒԹՅԱՄԲ

«Թեպետեւ ածու ենք փոքր եւ թվով հույժ սահմանափակ, բայց բազումք քաջագործություններ կան կատարված եւ մեր աշխարհում՝ արժանի գրով հիշատակվելու», հայ պատմագրության հայր Մովսես Խորենացու այս խոսքը դարեր շարունակ իմաստուն մի ձեւակերպում է դարձել մեր արժեքների գնահատման: Իր «Հայոց պատմություն» աշխատությունն էլ, անշուշտ, գրով հիշատակվելու արժանի գործերի շարքում է:

Հայագիտության մեջ Խորենացու «Հայոց պատմությունը» ընդունված է համարել հայ պատմագրության հիմքը՝ թվագրվող 5-րդ դարի երկրորդ կեսով: Միջազգային գիտական շրջանակներում, սակայն, XVIII-XIX դարերից սկսած հակասական տեսակետներ են ծավալվում, որոնցից մի քանիսը փորձում է Մ. Խորենացու դարաշրջանը տեղափոխել 8-9-րդ դարեր՝ միաժամանակ «Հայոց պատմության» քերթության հեղինակումն անանուն մի գրչի վերագրելով: Այս տեսակետները վարակել են ոչ միայն օտար, այլեւ նույնիսկ հայ այնպիսի նշանավոր պատմաբանների, ինչպիսիք Նիկողայոս Ադոնցը եւ Հակոբ Մանանդյանն են: Մովսես Խորենացուն 8-9-րդ դարերին վերագրող տեսակետները, սակայն, զուտ գիտականությունից դուրս, քաղաքական ենթատեքստ ունեն՝ կապված աշխարհատարածքային այս շրջանում հայ էթնոսի բնիկ եւ եկվոր լինելու խնդրի հետ՝ վերջինիս պարագայում, ի վնաս հայ ժողովրդի, քաղաքական որոշ ուժերի շահարկման հնարավորություններ տալով:

Հայագիտության ոլորտում կարեւոր ներդրում եւ ձեռքբերում է գրականության ինստիտուտի աշխատակից, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Ալբերտ Մուշեղյանի «Մովսես Խորենացու դարը» մենագրության հրապարակումը: Գիրքը տպագրվել է պետական պատվերով, պետհամալսարանի հրատարակչության տպարանում, 2007 թվականին:

Սույն աշխատությունն աղբյուրագիտական ճշգրիտ նյութի հիմնավորումով, պատմագրությանը մինչ այսօր անհայտ մի շարք փաստերի բացահայտումներով, անվանումների, տեղանունների, պատմական անցքերի ճշգրտումներով համակողմանի, խորքային քննության է ենթարկում հիշյալ խնդիրները եւ հիմնավորապես հերքում Մովսես Խորենացուն 8-9-րդ դարերին վերագրող վարկածները: Ինչպես գրքի շնորհանդեսին ելույթ ունեցողներն ասացին, աշխատասիրությունը կատարված է գիտական սկզբունքային անաչառությամբ եւ բարեխղճությամբ, տեսակետները ձեւավորելով սկզբնաղբյուրային նյութի վրա, որ ընդգրկում է հունահռոմեական, ասորական աղբյուրներ, ուրարտական, արամեական եւ սասանյան արձանագրություններ, պահլավական գրական հուշարձաններ:

Ալբերտ Մուշեղյանը նշեց, որ Խորենացին իր սեփական ծննդոց գիրքը վերստեղծեց 5-րդ դարի քրիստոնյայի համար անհավատալի հանդգնությամբ: Գիրքը, ասաց նա, սեղանին դրված թվում է համր, բայց երբ կարդում ես, էջերն աղաղակում են ճշմարտության, արդարության մասին: Այդ ճշմարտության ճիչը վեր բարձրացնողը գիտական աշխարհի մերօրյա նվիրյալ է, բազմավաստակ բանասեր, պատմաբան, թարգմանիչ: Վաղ հասակում պատահական դիպվածից տեսողությունը կորցրած ապագա գիտնականին բնությունը շռայլորեն փոխհատուցեց: Այսօրվա մեր լավագույն հայագետներից մեկն է նա, որ զբաղվում է պատմագրության, աղբյուրագիտության, բնագրագիտության ուսումնասիրությամբ, մի քանի գրքերի հեղինակ է («Ավետիք Իսահակյանի վաղ տարիները», «Ճանապարհ առանց տունդարձի»), գերմաներենի հրաշալի գիտակ, գերմանական դասական փիլիսոփայության ուսումնասիրող, Հայնեի, Գյոթեի եւ գերմանացի այլ հեղինակների թարգմանիչ:

Գրողների միության դահլիճում կազմակերպված հանդիպումը «Մովսես Խորենացու դարը» գրքի առիթով Ալբերտ Մուշեղյանի գիտական գործունեության գնահատանքի տուրք էր: Գրականության ինստիտուտի տնօրեն Ավիկ Իսահակյանն Ալբերտ Մուշեղյանի գործունեությունը սխրանք համարեց, հոգեկան արիություն: «Որ մարդն է իր ճակատագրի տերը, Ալբերտ Մուշեղյանը հաստատեց իր ապրած կյանքով, գրական ընտանիքում գիտնականի իր կերպարը դարձնելով օրինակելի»: Նա տեղեկացրեց, որ «Մովսես Խորենացու դարը» մենագրությունը հետաքրքրություն է առաջացրել հատկապես Մ. Նահանգների գիտական շրջանակներում եւ տպագրվել այնտեղ, պատրաստվում է գրքի հրատարակությունը նաեւ Իրանում:

Լեւոն Անանյանը անդրադարձավ հեղինակի՝ կեղծ տեսությունները հերքող համոզիչ փաստարկներին եւ ի գնահատումն գիտնականի գործունեության, պարգեւատրեց նրան «Գրական վաստակի համար» մեդալով:

Մենագրության վերաբերյալ ընդարձակ մեկնաբանություններով, մասնագիտական վերլուծություններով հանդես եկան պատմական գիտությունների դոկտոր Էդվարդ Դանիելյանը եւ բանասիրական գիտությունների դոկտոր Աելիտա Դոլուխանյանը:

Միջազգային գիտական շրջանակներում, մասնավորապես արեւելագիտության մեջ գրքի մեծ հետաքրքրություն առաջացնող հանգամանքից ելնելով՝ ԵՊՀ իրանագիտության ամբիոնի վարիչ Գառնիկ Ասատրյանն առաջարկեց երկի օտար լեզուների թարգմանություն:

Շրջանառվող հարցի քաղաքական բնույթը հաստատեց քաղաքագիտության դոկտոր Արմեն Այվազյանը՝ վկայակոչելով նշանավոր «Բրիտանիկա» հանրագիտարանի (1994-1999, 2004 թթ. հրատարակություններ) Մովսես Խորենացու մասին հիշատակությունը: Որտեղ Խորենացին ներկայացված է որպես հայ գրականության հայր, ավանդաբար ընդունվող հինգերորդ, բայց ընդհուպ 9-րդ դար թվագրվող: Որեւէ փաստ նրա կյանքից հայտնի չէ, ասվում է այնտեղ, բացի ինքնակենսագրական կասկածելի առաջարկից: Երկն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է նախաքրիստոնեական վաղ շրջանի կրոնական ավանդույթների մասին: Արմեն Այվազյանն ուշադրություն հրավիրեց վերջին (ընդգծված) արտահայտությանը՝ որպես տիրապետող կարծիքի: Ըստ այսու, կարեւորելով Ա. Մուշեղյանի մենագրության արժեքը, նա անհրաժեշտ գտավ հատկապես ճշգրիտ անգլերենով գրքի ներկայացումը, առաջարկելով նաեւ գրականության ինստիտուտին նախաձեռնել Ալբերտ Մուշեղյանի մասին ֆիլմի նկարահանում, ինչպես նաեւ պատրաստել նրա գործի երիտասարդ շարունակողներ:

Ակադեմիկոս Սեն Արեւշատյանն ընդգծեց ուսումնասիրության բացառիկ գիտական մոտեցումը, գրված առանց կրքերի եւ էմոցիաների: Ինքը փորձել է խոցելի, հակառակորդների համար շահեկան կետեր գտնել, բայց այդպիսիք չկան, որով էլ «Խորենացու ամենաթունդ հակառակորդներն անգամ պիտի համոզվեն, որ նա 5-րդ դարի 2-րդ կեսի պատմիչ է»:

Արեւելագետ Ալեքսան Հակոբյանը կարեւորեց հեղինակի բնագրագիտական իմացությամբ կատարած բարդագույն աշխատանքը՝ իրանական, հունական եւ մյուս աղբյուրների համեմատությամբ:

Ավարտին գրքի հեղինակը կրկին անդրադարձավ քննարկվող նյութին՝ շնորհակալությամբ բոլոր աջակիցներին, գրակարդացներին, իր հանգուցյալ կնոջը, օրվա բանախոսներին, իրեն գնահատող-մեծարողներին՝ վերագրելով դա հարգանաց տուրք մեր մեծ քերթողահորը:

ՄԵԼԱՆՅԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

ԱՆՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ՏԳԻՏՈՒԹՅՈ՞ՒՆ, ԹԵ՞ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՈՏՆԱՀԱՐՈՒՄ

Վերհիշելով անցյալը եւ տեսնելով ներկան, ակամա եւ ցավով երկմտում ես` արդյոք արժանապատվության պակասը չի՞ դարձել մեր ժողովրդի բնորոշ հատկանիշը դեռ պատմահայր Խորենացու ժամանակներից: Այլապես ինչպե՞ս մեկնաբանել այն փաստը, որ մեր նախկին եւ ներկայիս պատմաբանները նախանձելի ջանասիրությամբ Հայքի կամ Հայաստանի պատմությունը վերտառել են մեր իսկությունը վիրավորող եւ ամոթալի «Հայ ժողովրդի պատմություն», իսկ վերջերս «ուղղված» (՞) եւ, իհարկե, նույն իմաստով, «Հայոց պատմություն» դասագրքերը: Թերթում ես հանրագիտարանները եւ ամենուրեք՝ «История Грузии», «История Казахстана», «История Азербайджана» եւ այլն, բոլորը, բայց ոչ մենք, քանի որ դրանով ուզում ենք ասել` «Այո, դուք ճիշտ եք, մենք անհայրենիք, թափառական ազգ ենք եւ չենք կարող ունենալ հայրենի երկիր, անօրինական զբաղեցնում ենք Ադրբեջանի տարածքները»: Ապացույց` խնդրեմ, թույլ ենք տվել, որ նույնիսկ նախասովետական Արեւելյան Հայաստանի գյուղերի եւ քաղաքների ավելի քան 80 տոկոսի անվանումները լինեն թուրքերեն` Ղարաքիլիսա, Ղուրդուղալի, Ջաֆարաբադ, Քյոռփոլու... եւ համարյա թե բոլորը, իրենց հայ բնակչությամբ, չնչին բացառությամբ:

Նույնը չե՞նք եւ այսօր, երբ խանութների, «օֆիսների» եւ բազմաթիվ ֆիրմաների ցուցանակներում տեսնում ենք ամենատարբեր անվանումներ` պատահաբար լսած, անհեթեթ, իմաստին անտեղյակ, բայց, իհարկե, ոչ հայկական (էդ էր պակա՜ս): Ո՞վ պետք է մտածի այդ մասին, ո՞վ է հսկում... Չկա, դատարկություն է, ոչ մեկին ի պաշտոնե չեն հետաքրքրում ազգային արժանապատվությունը վիրավորող, աչք ծակող երեւույթները:

Քայլում ես քաղաքի փողոցներով` հոյակապ շինություններ, էստակադաներ, անցուղիներ եւ թեկուզ երկու մետրանոց, բայց իսկապես գեղեցիկ Հյուսիսային պողոտան: Շատ բաներ կան, որոնք հպարտությամբ ցույց են տալիս բարձրաստիճան հյուրերին մայրաքաղաքի քաղաքապետները եւ թաղապետները: Բայց հենց այստեղ, մայրաքաղաքի կենտրոնում, խնդրեմ` մետրոյի «Հանրապետության հրապարակ» կայանի ստորգետնյա մուտքային շրջանաձեւ հարթակում եւ այնտեղից հրապարակ տանող անցուղում գարշահոտությունն է թագավորում: Ես պատահաբար անցնում էի դեպի դուրս եւ ամոթից կարկամեցի, երբ երկու գերմանացի հյուր քիթ-բերան ձեռքով պահած զզվանքով իջնում էին վերաբացված աստիճանամուտքով, չկարողացան իրենց զսպել եւ չարտահայտվել` schweinen (խոզեր): Ով է մեղավոր այս կարգի խայտառակ փաստերի համար, եթե ոչ քաղաքապետները: Ես չեմ ուզում կարմրել նրանց փոխարեն, ովքեր ի պաշտոնե եւ հանգստանալիս լինում են աշխարհի բազմաթիվ, այդ թվում՝ քաղաքակիրթ երկրներում եւ զլանում են, չեն հետաքրքրվում փորձի փոխանակության կարգով օգտագործել առաջավոր փորձը աղբահանության կազմակերպման եւ հասարակական զուգարանների ցանց ստեղծելու գործում:

Այո, բնակիչներն էլ են մեղավոր: Բայց ինչո՞ւ այլանդակ ծամածռություններով եւ աղբանոցային լեզվով գովազդների փոխարեն հեռուստատեսությունում չկազմակերպել պարբերաբար հնչող, դիպուկ, բարձրարվեստ զրույցներ եւ տեսահոլովակներ, թեկուզ «թաքնված» խցիկներով: Ո՞վ է ձեր ձեռքը բռնել (ինչպես ասում են), թե՞ դուք զբաղված եք ավելի հաճելի հարցերով, օրինակ, ինչպես ամեն տարի գարնանը ցուցադրաբար տնկի դնել հավանաբար նույն տեղում նախորդ տարվա չորացածի փոխարեն, քանի որ չի նկատվում սարալանջում խոստացած վերածնվող անտառը: Վերջ ի վերջո անհրաժեշտ է դաստիարակել եւ, ինչու չէ, դաստիարակվել եվրոպական չափանիշներին հասնելու համար:

Ազգային արժանապատվության ոտնահարում չէ՞ արդոք, երբ ամենուրեք` փողոցում, շոու-հավաքույթներում, շուկաներում, դպրոցի միջանցքներում, փողոցում հանպատրաստի հարցումներում լրագրողի կողմից, գովազդում լսվում է միայն` «էտի», «էսի», «վաբշե», «դաժե», «ուժե», «սամսեմ» եւ այսպիսի անթիվ այլանդակված, բռնաբարված, հայի պատմական էությունը վիրավորող եւ վարկաբեկող «վայ» հայերենը: Երբ իրենց կիրթ ձեւացնող, ռուսերենից բառացի թարգմանելու տենդով տառապող ակադեմիկոսի, հասարակական կամ պետական գործչի «ջանքերով» ներդրված անհեթեթ «կտրվածքով» արտահայտությունն ես լսում, որը ահավոր արագությամբ տարածվել է տգետ մեծամասնության կողմից, հանգելով այսպիսի մահասարսուռ «գրական» լեզվի, ինչպիսին է, օրինակ՝ «...հարցը լուծել մոր եւ մանկան «կտրվածքով», կամ վարսավիրանոցին (Ա. Խաչատրյան եւ Գյուլբենկյան փողոցների խաչմերուկ) փակցված` «Տղամարդու կտրվածքը-1000 դր» եւ այլն, եւ այլն` այս «կտրվածքով»: Էլ չեմ մանրամասնում, երբ ամենուրեք ամեն ինչ դարձել է հոգնակի` երջանկություններ, կյանքեր, կենցաղներ, հումորներ, եթերներ, նույնիսկ... շուկայում, այլ ոչ միայն «էլիտար» միջավայրում: Եվ ինչպես կարող է այլ կերպ լինել, երբ նախարարը (մշակույթի) եւ քարտուղարը (Գրողների միության) անընդհատ «որը որ», «երբ որ» կրկնակի շաղկապով «զարդարում» են իրենց խոսքը (1-ին ալիք, 7 եւ 12 հոկտեմբերի` համապատասխանաբար): Եվ զարմանալի չէ, երբ քաղաքացիական կեցությունը գրանցող (զագս) աշխատակիցը իր պրոֆեսիոնալ տգիտության պատճառով չի համոզում ծնողին հրաժարվել որդուն Մյասնիկ անվանելու պահանջից եւ չի բացատրում նրան, որ այդ բառը ռուսերենում բացի իր բառացի իմաստից (մսագործ), օգտագործվում է նաեւ այլ իմաստով` «արյունարբու», «մարդասպան»:

Մի՞թե մեզ համար ամոթալի չէ, երբ հասունացած, նույնիսկ «բարձրագույնով», բայց նույն մակարդակին մնացած Մյասնիկը, նույն մակարդակի շրջապատի թողտվությամբ կդառնա մեր երկիրը ի պաշտոնե ներկայացնող անձ (եւ իրականում կա) ռուս միջավայրում, առաջացնելով ուրույն կարծիք (արհամարհանք կամ, լավագույն դեպքում, ներողամիտ ժպիտ) ոչ միայն հենց Մյասնիկի նկատմամբ, այլեւ ավելի լայն իմաստով:

Իսկ ի՞նչ է կատարվում երգ-երաժշտության բնագավառում, երբ մի խումբ ճարպկության, այլ ոչ թե երաժշտության մեջ տաղանդավոր արհեստավարժ «երգահաններ» եւ շոու-համերգների կազմակերպիչներ զավթել են երիտասարդության «ճաշակը զարգացնելու» (դեբիլացնելու) մենաշնորհը, զրկելով նրան հայ դասական, ոգով ազգային երաժշտության բարերար ազդեցությունից, փոխարենը հրամցնելով անասնական կրքեր եւ ականջ ծակող «ժամանակակից», միայն մարմնի շարժումներ պարունակող «երգեր» կամ հայերեն պրիմիտիվ, ռաբիսի մակարդակի բովանդակությամբ, թուրքա-ադրբեջանական կլկլոցով եւ մուղամի ոռնոցով երգեր` «աստղերի» կատարմամբ, կամ էլ հայ ժողովրդական երգեր՝ այլանդակ կատարում:

Բավական չէ՞ արդյոք, որ մենք զբաղվենք ինքնաուրացմամբ եւ ինքնաստորացմամբ: Անտարբերությունը, անպատասխանատվությունը եւ տգիտությունը անխուսափելիորեն հանգեցնում են դրան:

ԷԴՈՒԱՐԴ ՄՈՒՐԱԴԽԱՆՅԱՆ, տեխն. գիտ. թեկնածու

ԹՈՒՐՔ ԴԱՏԱՎՈՐԸ ԲԱՑԱՀԱՅՏ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒՄ Է ԺԽՏՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հակառակ Թուրքիայի ճնշող օրենքներին, որոնք Հայոց ցեղասպանության մասին արտահայտվելը քրեորեն պատժելի ոճիր են համարում, տասնյակ կարեկցական հոդվածներ են վերջին շրջանում հայտնվում թուրքական մամուլում այդ տաբու համարվող թեմայով», գրում է «Կալիֆոռնիա կուրիեր» թերթի խմբագիր Հարութ Սասունյանը

Նման մի հոդված լույս է տեսել «Թարաֆ» լիբերալ թերթի հոկտեմբերի 30-ի համարում անհավանական թվացող ստորագրությամբ: Հոդվածի հեղինակն օդեմիշցի (ավան Իզմիրի մոտակայքում) դատավոր Ֆարուք Օզսուն է: Սա հավանաբար առաջին դեպքն է, երբ գործող թուրք մի դատավոր հրապարակայնորեն արտահայտում է խիզախ մտքեր, որոնք պատժելի են քր. օր.-ի 301-րդ հոդվածի դրույթներով: Նա քննադատում է տասնամյակներ շարունակ հասարակությանը մատուցված Հայոց ցեղասպանության աղավաղված տարբերակը: Դատավորն արդարացիորեն գտնում է, որ թուրք ժխտողականները հակասում են իրենք իրենց՝ նախ պնդելով, որ 1915-ին ոչինչ չի պատահել, այնուհետեւ հաստատելով, որ կոտորածներն իրականացվել են «հայրենիքի պաշտպանության նպատակով»:

Անդրադառնալով այն երեք թուրքերի հարցին, որոնց նկատմամբ շվեյցարական ոստիկանությունը դատական գործ էր հարուցել Հայոց ցեղասպանությունը մերժելու հիմնավորումներով, նա գրում է, որ Շվեյցարիան դրանով ոչ թե սահմանափակում է խոսքի ազատությունը (ինչպես Թուրքիայում ներկայացնում են), այլ պաշտպանում մարդկային արժանապատվությունը: Ավելին, Օզսուն ծաղր ու ծանակի է ենթարկում բոլոր նրանց, ովքեր պնդում են, թե «խոսքի ազատության տեսակետից Թուրքիան ավելի առաջ է, քան Շվեյցարիան»: Այդ արտահայտությունը նա բնութագրում է որպես «խիստ զվարճալի կատակերգություն», եւ «կույր հայրենասերներ» է անվանում նրանց, ովքեր պաշտոնական դիրքորոշումն են պաշտպանում, փոխանակ խելամիտ մոտեցում դրսեւորելու:

Նա ներկայանում է որպես «հասարակ մի անձնավորություն, որը չի կորցրել խիղճը, հակառակ ազգայնական դաստիարակությանը»: Քանի որ Շվեյցարիան 1915-ի իրադարձությունները որպես ցեղասպանություն է ճանաչում, ապա բոլորն այդ երկրում պարտավոր են ենթարկվել օրենքին, գրում է նա՝ մեջբերելով Էլի Վիզելի հայտնի խոսքը, որ «ցեղասպանության ժխտումը նշանակում է ցեղասպանության շարունակություն»: Ահա թե ինչու «ժխտումը պետք է ոճիր համարվի», եզրակացնում է նա:

Հարգարժան դատավորը նաեւ գտնում է, որ ցեղասպանության ժխտումը կապ չունի փաստերի գիտական ուսումնասիրությունների հետ: Նա դատապարտում է ֆրանսիացի պատմաբան Ժիլ Վայնստայնին եւ թուրք պրոֆեսոր Բասքըն Օրանին, որոնք պնդում են, թե «չկան փաստեր, որ հաստատեն, թե սպանությունները կատարվել են համաձայն կառավարության ծրագրի, ուստի հնարավոր չէ ցեղասպանություն անվանել այդ իրադարձությունները»: Դատավորի կարծիքով, նման արտահայտություններ կատարողները պարզապես ցանկանում են իրենց կաշին փրկել «301-րդ հոդվածի ճիրաններից»:

Դողու Փերինչեքի գործի առնչությամբ Օզսուն հետեւյալ նկատառումներն է ներկայացնում.

ա) Փերինչեքի ասոցիացիան Թալեաթ փաշայի անունն է կրում, որը համարվում է «Թուրքիայի Հիտլերը»:

բ) Նրանք, ովքեր հայտարարում են, որ Հայոց ցեղասպանությունն «իմպերիալիստական սուտ է», անհարգալից վերաբերմունք են ցուցաբերում հարյուր հազարավոր մարդկանց նկատմամբ, որոնք զոհ գնացին այդ կոտորածներին: Իսկ երբ դրան գումարած նաեւ վանկարկում են. «Կեցցե՛ն իթթիհատականները: Ճիշտ էինք մենք (որ սպանեցինք հայերին) եւ նույնը կարող ենք անել նաեւ այժմ», ապա միայն Շվեյցարիայի դատավորները կարող են ուշադրություն դարձնել այդպիսիներին:

գ) Ցեղասպանությունը վիճարկելը, ռասիստական արտահայտություններով հանդես գալը եւ ոճրագործության գովաբանումը քրեական հարցեր են Շվեյցարիայում եւ ոչ թե հանձնախմբերի միջոցով ճշմարտությունը հայտնաբերելու փորձեր:

Անկասկած, դատավոր Օզսուն քննադատաբար է վերաբերվում նաեւ երկրի ուսումնական համակարգին, որը «տգիտության մեջ է պահում» թուրքերին 1915-ի դեպքերի առնչությամբ: Մինչդեռ դրսում՝ մարդիկ, որոնք «թուրքական կրթություն» չեն ստացել, հարցին այլ կերպ են մոտենում:

Նա զայրացած է հատկապես հայկական կոտորածների հանդեպ թուրքական կառավարության անզգամ վերաբերմունքի կապակցությամբ: «Թուրք պաշտոնական դիրքորոշումն այն է, որ պատերազմի ժամանակ հայերին որոշ շրջաններից ժամանակավորապես տարհանեցին դեպի հարավային շրջաններ եւ այդ ընթացքում մոտ 300 հազարը զանազան հանգամանքներում կոտորվեցին: «Թուրքական կրթություն» չստացած որեւէ անձ, որը նաեւ պահպանել է խղճի խայթը, կարդալով այդ թիվը (300 հազար), բացականչելու է՝ «Աստված իմ», եւ խորապես մտածելու է այդ թվի մասին»:

Այս բոլորից հետո դատավորն առաջարկում է նախ եւ առաջ «հայտարարել, որ մենք խորապես ցավում ենք այդ իրադարձությունների առնչությամբ: Այդ ժամանակներում մահացածները մեր թշնամիները չէին, այլ՝ մեր քաղաքացիները: Ոմանք երեխաներ էին, իսկ ոչ ոք երեխաներին թշնամիներ համարել չի կարող»:

Դատավորը եզրակացնում է, «Շվեյցարիայի դատարանի որոշումը ո՛չ ժողովրդավարությանն է հակասում, ո՛չ էլ խոսքի ազատությանը»: Շվեյցարիան պարզապես չի թույլատրում հարյուր հազարավորների մահվան պատճառ դարձած իրադարձությունները որակել ռասիստական կամ անզգայական բառերով, որոնք վիրավորում են մարդկային արժանապատվությունը: Շվեյցարիան պարզապես չի թույլատրում, որ զոհվածները երկրորդ անգամ սպանվեն»:

Հաշվի առնելով թուրքական կառավարության ամրագրած փորձը՝ պատժելու բոլոր նրանց, ովքեր համարձակվում են բարձրաձայնել ճշմարտությունը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ, երկյուղում ենք, որ առաքինի այս դատավորը երկար չի մնա իր պաշտոնում եւ թերեւս նույնիսկ բանտարկվի ճշմարտությունն ասելու համար:

Ջիվան Գասպարյանի հոբելյանին կգան աշխարհահռչակ երաժիշտներ

Հանրահայտ դուդուկահար Ջիվան Գասպարյանի ծննդյան 80-ամյակի կապակցությամբ Մարզահամերգային համալիրում նոյեմբերի 11-ին կայանալիք □Ջիվան Գասպարյան եւ ընկերներ□ համերգին մասնակցելու են աշխարհահռչակ աստղեր Իտալիայից, Մեծ Բրիտանիայից, Միացյալ Նահանգներից:

Երեւան կգան Պիտեր Գաբրիելը, Զուկերոն, □Փլանեթ Իքս□-ը, այլ աստղեր ու աշխարհահռչակ խմբեր, ովքեր Գասպարյանի հետ հանդես են եկել ամենատարբեր երկրներում եւ բեմահարթակներում:

Լրագրողների հետ հանդիպմանը Ջիվան Գասպարյանը երեկ ասաց, որ իր հյուրերը Երեւանում հանդես կգան նաեւ առանձին համերգներով:

□Աշխարհից մոտ երկու հարյուր մարդ պետք է գա, եւ աշխարհի աստղերը, որոնց հետ ես երկար տարիներ աշխատել եմ, գործակցել եմ□, - ասաց Գասպարյանը:

Իր 80-ամյակը, որ լրացել է հոկտեմբերի 12-ին, Ջիվան Գասպարյանը նշել է ընկերների ու հարազատների հետ, երեկ էլ ասաց, թե հոբելյանը հատուկ նշելու կարիք էլ չուներ:

□Բայց մտածեցինք, որ թող մի տոնական օր լինի մեր ժողովրդի համար, որպեսզի մեր ժողովուրդը լավ համերգներ նայի: Որեւիցե մեկը չի կարող տեսնել Պիտեր Գաբրիելին Երեւանում: Որեւիցե մեկը Զուկերոյին չի կարող տեսնել Երեւանում□:

Համերգի տոմսերը կարժենան 10-50 հազար դրամ:

Ջիվան Գասպարյանը ասաց, որ կուզենար, որ տոմսերի գները ավելի մատչելի լինեն, անգամ` անվճար:

□Ես որեւիցե շահ այդտեղ չունեմ: Ես դուրս եմ գալու բեմ որպես նվեր իմ ժողովրդին□, - ասաց դուդուկահարը:

Առանց հոնորարի են ելույթ ունենալու նաեւ հրավիրված աստղերը:


Գայանե Դանիելյան

«ԲՐԻՏԱՆԻԱ ԿՂԶՈՒ ԱՌԱՋԻՆ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ ԵԿԵԼ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՑ»

ՄԱՐԻՆԵ ՎԱՀՐԱԴՅԱՆ, ՎԱՉԱԳԱՆ ՎԱՀՐԱԴՅԱՆ

Այս ուսումնասիրությունը կատարվել է «Վասպուրական նոր սերունդ» հայրենակցական միության շրջանակներում: Հեղինակները շնորհակալություն են հայտնում Կարեն Բալայանին («Այաս» ակումբի նախագահ, «Կիլիկիա» նավի նավապետ)՝ ուսումնասիրությունների ընթացքում աջակցության եւ համագործակցության համար, Մարի Բարսեղյան-Խանջյանին (լեզվաբան եւ հրապարակախոս)՝ շարադրանքի ոճաբանական քննարկումների համար:

--------------------------------------------------------------------------------


Սխալվե՞լ էին, արդյոք, անգլիական տարեգիրները

Զարմանալի, նույնիսկ տարօրինակ տեղեկություններ ենք երբեմն գտնում պատմության տարեգրքերում: Այնքան տարօրինակ, որ դրանք կարող են որոշ դեպքերում անգամ փոխել մեր պատկերացումները ոչ միայն այս կամ այն ժողովրդի պատմության, այլեւ ողջ մայրցամաքի եւ նույնիսկ ողջ մարդկության պատմության մասին: Ըստ էության, այդպես էլ պետք է լիներ: Չէ՞ որ պատմագիտությունը նույնպես գիտություն է եւ նրա հետեւությունները, ինչպես մյուս՝ բնական ու հումանիտար գիտությունների հետեւությունները, նույնպես հիմնվում են (ամեն դեպքում պետք է հիմնվեն) փաստերի վրա: Պատմական գիտության համար փաստագրական նյութերը հավաքվում են պատմագրական տվյալների, հնագիտական պեղումների, համեմատական լեզվաբանության ուսումնասիրության, դիցաբանության տվյալների հիման վրա եւ այլն: Յուրաքանչյուր նոր փաստ` պատմագրական տեղեկություն, հնագիտական գտածո, կամ լեզվաբանական նոր զուգահեռների պարզաբանում, որը սովորական պատկերացումների շրջանակից դուրս է, պետք է ստանա իր տրամաբանական հիմնավոր բացատրությունը, եթե այդ բացատրությունն անգամ փոխում է ժամանակակից` ընդունված տեսությունը:

Պատմագրական նման փաստի է վերաբերում մեր հոդվածի վերնագիրը դարձած նախադասությունը: Այժմ, ինչպես ասում են, խոսքը գիտնականներինն է, որոնք պետք է պարզաբանեն դարերի խորքից մեզ հասած, առաջին հայացքից տարօրինակ այս տեղեկությունը:

Եվ այսպես, ըստ կարգի ի մի բերենք եղած տվյալները:

Անգլիայի հնագույն տարեգրությունը` «Անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնը», ընդգրկում է հռոմեական տիրապետության շրջանը` մ.թ.ա I դարից մինչեւ մ.թ. XII դարը: Տարեգրքի կազմելուն ձեռնամուխ են եղել Ալֆրեդ արքայի օրոք` IX դարի վերջին` հիմք ունենալով Բեդե Պատվելու «Եկեղեցական պատմությունը», մերսիական եւ ուէսեքսյան քրոնիկոնների պահպանված հատվածները եւ ավանդազրույցները: Պահպանվել է անգլո-սաքսոներեն (հնագույն անգլերեն) եւ լատիներեն ինը ձեռագիր: Քրոնիկոնի հնագույն մասը, որը նկարագրում է մինչեւ 731թ.-ի իրադարձությունները, հիմնականում վերցված է Բեդեի գրվածքից, բայց ներառում է շատ լրացումներ, որոնք վերաբերում են հարավային Անգլիայի (հատկապես Ուէսեքսի) պատմությանը:

Ներկայացնենք մեզ հետաքրքրող մասը` հին ձեռագրի տեքստի առաջին պարբերությունը բնագրով` համապատասխանաբար արդի անգլերեն եւ հայերեն թարգմանությամբ.

The island Britain is 800 miles long, and 200 miles broad. And there are in the island five nations; English, British, Scottish, Pictish, and Latin. The first inhabitants were the Britons, who came from Armenia, and first peopled Britain southward. (Bede Ecclesiastical history I.1, The Anglo-Saxon Chronicle, part 1: a.d. 1-748)

«Բրիտանիա կղզին ունի 800 մղոն երկարություն ու 200 մղոն լայնություն: Այդ կղզում հինգ ազգություն կա` անգլիացիներ, բրիտներ, սքոթեր, պիկտեր, լատիններ: Կղզու առաջին բնակիչները եղել են բրիտները, որոնք եկել են Արմենիայից ու ի սկզբանե բնակվել են Բրիտանիայի հարավում» (Բեդե «եկեղեցական պատմություն», մաս I, Անգլո-Սաքսոնական Քրոնիկոն, 748թ.:

Անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնը ակտիվորեն ուսումնասիրվում է շուրջ 180 տարի: Բեդե Պատվելու այս տեղեկությունը ժամանակակից անգլերենի վերածած առաջին թարգմանիչ Ջեյմս Ինգրեմը, որեւէ խելամիտ բացատրություն չգտնելով, «Արմենիա» բառը տեքստում օգտագործել է հետեւյալ մեկնաբանությամբ. «Հնարավոր է, որ սա սաքսոնական գրագրի պատահական սխալը լինի, որը «Արմորիկա» բառի փոխարեն գրել է «Արմենիա»:

Ջեյմս Ինգրեմի տարակուսանքը կարելի է հասկանալ: XIX դարի առաջին քառորդում մարդկության հնագույն պատմությանը վերաբերող շատ հիմնարար փաստեր դեռեւս հայտնի չէին: Մասնավորապես, նոր-նոր էր սկսում զարգանալ համեմատական լեզվաբանությունը` որպես գիտություն, որի ուսումնասիրման հիմնական արդյունքը եղավ երբեմն նույնիսկ տարածությամբ միմյանցից շատ հեռու լեզուների ու ժողովուրդների ազգակցության բացահայտումը: Ուսումնասիրված չէին նաեւ ժողովուրդների մեծ տեղաշարժերի փաստերը եւ դրանց արտագաղթերի օրինաչափությունները: Դեռեւս չէին կատարվել շատ հնագիտական բացահայտումներ, հատկապես այն, որ մարդկային քաղաքակրթության ծագման ու զարգացման հնագույն կենտրոնները եղել են Հայկական լեռնաշխարհն ու նրան հարակից Հայկական Միջագետքը:

Իսկապես, Ջեյմս Ինգրեմին թույլատրելի էր սխալվել եւ ենթադրել, որ Բեդե Պատվելու տեքստի արտագրության ժամանակ սխալմունք է տեղի ունեցել, քանի որ այն ժամանակվա գիտության շրջանակներում որեւէ այլ` խելամիտ բացատրություն ուղղակի չէր կարող լինել:

Բայց ահա թե ինչն է զարմանալի:

Հին ձեռագրերի եւ ոչ մի անգլիացի ուսումնասիրող (իսկ նրանք շատ-շատ են) քննադատական մոտեցում չի ցուցաբերել Ջեյմս Ինգրեմի մեկնաբանությանը: Դեռ ավելին, տեղի է ունեցել անբարյացակամ կերպափոխություն: Անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնի վերջին հրատարակությունների հիմնական տեքստում, իբրեւ «բարեկրթության» ապացույց է դարձել «Արմենիա» բառի փոխարեն գրել «Արմորիկա»` կից մեկնաբանությամբ. «Բնագրում, իբր սխալմամբ գրվել է «Արմենիա»: Ի՞նչ է սա՝ տգիտությո՞ւն, անտեղյակությո՞ւն, գիտական ծուլությո՞ւն, թե՞ տիպիկ անգլիական ինքնագոհ արհամարհանք վերջին տասնամյակների ընթացքում գրանցված գիտական տվյալների նկատմամբ, որոնք ստացվել են տարբեր երկրների այնպիսի մեծ գիտնականների ջանքերի շնորհիվ, ինչպիսիք են Գավուկչյանը, Գամկրելիձեն, Իվանովը, Կլիչկովը, Հերունին, Հաուպտմանը ու շատ ուրիշներ:

Բայց փորձենք գնահատել այն վարկածի հավաստիությունը, թե անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնը արտագրելիս սխալ է թույլ տրվել:

Հարց է առաջանում. ինչպե՞ս եւ ո՞ր դեպքում գրագիրը կարող էր սխալվել: Արտագրելիս սխալ թույլ տալու հոգեբանությունը ընդհանրապես այսպիսին է` գրագիրը տեսնում է արտագրվող բառի առաջին տառերը եւ, եթե այդ տառերը համընկնում են իրեն շատ ծանոթ ու հաճախակի կրկնվող ուրիշ բառի տառերի հետ, ապա նրա ուղեղը մեքենայորեն կրկնում է ոչ այն բառը, որը կարդացել է ինքը, այլ այն, որը ենթագիտակցության մեջ այդ սկզբնատառերի հետ զուգորդված է: Եվ ուղեղը թելադրում է գրել հենց այդ` ենթագիտակցության մեջ առաջ եկած բառը:

Ասվածը հիմնավորելու համար կրկնենք ընթերցանության հոգեբանության մեջ հայտնի գիտափորձը: Փորձեք արագ (վարժ) կարդալ հաջորդ նախադասությունը. «Ուղեղը մեքաենոերն կրնկում է ծոնաթ բռաը»: Ամենայն հավանականությամբ դուք հեշտությամբ կարդացիք նախադասությունը եւ միայն հետո ընկալեցիք, որ այնտեղ «ինչ-որ բան այնպես չէր»: Որոշ բառերում տառերը, բացի առաջինից եւ վերջինից, պատահականորեն տեղափոխված են: Հենց այդպես էլ մենք միշտ կարդում ենք: Մարդն արագ կարողանում է կարդալ եւ, որ կարեւորն է, արագ ընկալել ու հասկանալ կարդացածը՝ շնորհիվ այն բանի, որ մեր ուղեղը ընթերցանության գործընթացին զուգահեռ լրացնում է բառը, երբ աչքերը հասցնում են կարդալ վերջինիս միայն սկզբնատառերն ու վերջնատառերը: Եվ եթե դուք փորձեիք անմիջապես գրանցել այդ նախադասությունը, ապա դուք կգրեիք այն, ինչ ընկալել է ձեր ուղեղը, այլ ոչ թե այն, ինչ կարդացել են ձեր աչքերը:

Բնականաբար, միշտ չէ, որ այդպես է լինում: Հատկապես այդօրինակ սխալները բացառվում են, երբ գրվածքը, ինչպես տվյալ դեպքում, կալիգրաֆիկ է: Բայց երբ մարդն ինչ-որ պատճառով (հոգնածություն, անուշադրություն, քնատություն եւ այլն) արագ գրելիս, թույլ է տալիս նմանօրինակ սխալ, ապա դա կատարվում է նկարագրած սխեմայով:




Այժմ երկրորդ հարցադրումը. որքանո՞վ է հավանական, որ միջնադարյան անգլիացի գրագրին «Արմենիա» բառը քաջ ծանոթ է եղել ու նրա կողմից բազմիցս կրկնվել է: Հարկ է ասել, որ սա քիչ հավանական վարկած է: Նման եզրահանգման գալու պատճառն այն է, որ միջնադարի քաղաքական դաշտում Հայաստանը (Արմենիա)` որպես առանձին միավոր, հանդես չէր գալիս, քանի որ անգլո-սաքսոնական քրոնիկոնը կազմելու ժամանակ Հայաստանը նվաճված էր արաբների կողմից, որոշ ժամանակ անց բաժանվեց Բյուզանդիայի ու Պարսկաստանի միջեւ: Այնպես որ, դժվար թե միջին կրթվածության անգլիացի գրագիրը (այլապես նա կլիներ գիտնական, եւ ոչ թե գրագիր) իմանար այնպիսի մի հեռավոր եւ հյուսիս-արեւմտյան Եվրոպայի համար ոչ էական նշանակություն ունեցող երկրի գոյության մասին, ինչպիսին Հայաստանն էր (Արմենիա): Իսկ դրան հակառակ «Արմորիկա» բառը, հավանաբար, նրան քաջ ծանոթ էր, որովհետեւ Անգլիային հարեւան երկրի` Ֆրանսիայի սահմանակից գավառներից մեկի` Բրետանի կենտրոնի անունն է:

Եվ այսպես, եթե անգամ ենթադրենք, որ Բեդե Պատվելու մոտ գրված է եղել «Արմորիկա», ապա առաջին երեք (համընկնող) տառերը` «Արմ», գրագրի ենթագիտակցությանը անտարակույս կհուշեին ծանոթ «Արմորիկա» բառի զուգորդումը, այլ ոչ թե անծանոթ «Արմենիա» բառի:

Այն ենթադրությունը, թե «Արմենիա» բառն իր աշխատանքի ընթացքում հաճախ է հանդիպել գրագրին, անհավանական է, քանի որ այդ բառը հանդիպում է Բեդե Պատվելու «Եկեղեցական պատմության» (որտեղից էլ քրոնիկոն է անցել) միայն մի տեղում` տեղագրական առաջաբանում:

Եվս մեկ կարեւոր հանգամանք: Գրագիրները ամենաքիչը երկուսն էին, եւ գրել են նրանք տարբեր տեղերում եւ տարբեր ժամանակ, քանի որ նույն տեղագրական առաջաբանը (Բեդե Պատվելու գրքից վերցրած) հանդիպում է «Անգլո-սաքսոնյան քրոնիկոն»-ը կազմող 9 գրքերից երկուսում: Այն բանի հավանականությունը, որ երկու տարբեր մարդիկ նույն տեղում նույն սխալն են կատարել, չափազանց (ինչպես ասում են` անտեսելու չափ) փոքր է:

Եվս մի կարեւոր պահ: Ֆրանսիացի հետազոտողները (մասնավորապես` Ronan le Coadic. Les Contrastes Bretons. Ethnologie franջaise, XXXIII, 2003, 3, P. 373-379.) գտնում են, որ բրիտները կղզուց եկել են Ֆրանսիա եւ հիմնել Բրետան նահանգը, որի կենտրոն են հռչակել Արմորիկա քաղաքը: Եվ բրետոնցիները ցայժմ պահպանում են իրենց էթնոմշակութային յուրահատկությունները, որոնցով էլ շատ են տարբերվում մյուս ֆրանսիացիներից: Բայց դա առանձին թեմա է:

Այսպիսով, հոդվածի վերնագրում մեջբերված նախադասությունը, ամենայն հավանականությամբ, հավաստի է եւ պահանջում է ուշադիր ու մանրազնին լրացուցիչ ուսումնասիրություն: Հնարավոր է, որ այդ գործընթացը շրջադարձային լինի անգլիական քաղաքակրթության ու մշակույթի ծագման մասին մեր եւ հատկապես՝ անգլիացիների ունեցած պատկերացումներում:




Բրիտների հետքերը Հայաստանում

Դիտարկենք «բրիտ» բառի բացատրությունը: Նախ եւ առաջ նշենք, որ արդի անգլերեն կրկնակի tt գրելաձեւը չի համապատասխանում հին անգլո-սաքսոներենին: Անգլո-սաքսոնյան քրոնիկոնում (եւ, ըստ ամենայնի, Բեդե Պատվելու մոտ) այդ բառում գրվում է մեկ t:

Այսպիսով, գործ ունենք BRIT («բրիտ») բառի հետ: Քանի որ անվիճելիորեն այդ բառը հնդեվրոպական ծագում ունի, ապա այն կարող է եւ պետք է դիտարկվի երկու մասից բաղկացած` հնդեվրոպական «բր» արմատից եւ նույն լեզվաընտանիքին պատկանող «-իտ» վերջածանցից:

Սկսենք հանրահայտից. «-իտ» եւ «-իդ» վերջածանցները («տ» եւ «դ» հնչյունները ակնհայտորեն փոխադարձելի են) հնդեվրոպական լեզուներում ցույց են տալիս պատկանելություն արմատին, ծագումը արմատային բառ-հասկացությունից: Օրինակ` «սեմիտ» (Սեմի ցեղին պատկանող) կամ «դրուիդ» («դր» ցեղին պատկանող): Հնդեվրոպական «դր» արմատը «ծառ» է նշանակում: Արդի ռուսերենում պահպանվել է "др-ево" բառը: Իսկ հայերենում ունենք «դր-ախտ» (եդեմական այգի): «Դրուիդ» բառով անվանում էին անտառում ապրող ցեղի կամ այլ կերպ ասած, այն նշանակում է «անտառի մարդ»:




Եզրակացություն` «բրիտ» բառը նշանակում է «բր» ցեղին պատկանող:

Սկսենք «բր» արմատի բացատրության որոնումները հնդեվրոպական լեզուներում: Երեք հանգամանք հուշում է մեզ, որ «բր» արմատի բացատրությունը պետք է փնտրել հայոց լեզվի բառապաշարի շրջանակներում:

Առաջին. Բեդե Պատվելու հաղորդումն այն մասին, որ բրիտները եկել են Հայաստանից:

Եկրորդ. արդիական պատկերացումներն Հայկական լեռնաշխարհի մասին` որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի նախահայրենիքի, եւ հայոց լեզվի` որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արմատային լեզվի:

Երրորդ. բրիտների միգրացիան դեպի Բրիտանիա կղզի մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի վերջում 3-րդ հազարամյակի սկզբներին: Այսինքն այն ժամանակ, երբ հնդեվրոպական մայր լեզվի տրոհման գործընթացը դեռ ավարտված չէր: Հետեւաբար «բր» արմատը լայնորեն օգտագործելի էր հնդեվրոպական ընդհանրության մեջ (այդ թվում նաեւ հավերժ մառախլապատ կղզում հայտնված առաջին բրիտների ուղղակի նախնիների կողմից):

Այսպես, հայոց լեզվում «բր» արմատը կարելի տեսնել «բր-ել» բայի մեջ: «Բրել» բայը, ըստ Աճառյանի, հին հայերենում մի քանի իմաստ է ունեցել: Այդ թվում նաեւ` փորագրել: Այսինքն` գրել պինդ նյութի մակերեսին կտրող գործիքով: Հնագիտական տվյալներն ասում են, որ մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում գրել են միայն այդ եղանակով: Փորագրում էին կամ քարի կամ կավե սալիկների վրա: Այսպիսով, գրել հասկացությունը հնում ունեցել է միայն մեկ անվանում` փորագրել կամ հնագույն` մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի հայերենով`«բրել»:




Մեր ենթադրությունն այն է, որ «բր» արմատը «բր-իտ» եւ «բր-ել» բառերում նույնն է: Այսպիսով, մենք առաջ ենք քաշում մի վարկած, ըստ որի` «բրիտ» բառը նշանակում է «գրել իմացող ցեղին պատկանող»:

Փորձենք հիմնավորել այս թեզը: Սկսենք նրանից, որ բրիտները կառուցել են Սթոունհենջը: Այս տեսակետն ընդունում են այս հարցի բոլոր լուրջ հետազոտողները: Սթոունհենջը մարդու կողմից ստեղծած ամենախորհրդավոր կառույցներից մեկն է: Շատ հետազոտողներ համոզիչ փաստարկներ են բերում համարելով, որ Սթոունհենջը ծառայում էր որպես յուրատեսակ աստղադիտարան, որը թույլ էր տալիս կատարել աստղագիտական շատ դիտարկումներ եւ համապատասխան եզրահանգումներ անել, օրինակ, աստղաբաշխական տարվա սկզբի, արեւի եւ լուսնի խավարումների ժամանակի եւ այլ պարբերական երեւույթների մասին (Дж. Хокунс, Дэк Уайт, Разгадка тайны Стоунхенджа., М., "Мир", 1984): Որպեսզի նմանօրինակ ահռելի եւ բարդ աստղագիտական գործիքի ստեղծման մասին անգամ միտք հղացվեր (էլ չենք ասում շինարարության իրականացման մասին), անհրաժեշտ էր ունենալ համապատասխան գիտելիքների (աստղագիտա-մաթեմատիկականից մինչեւ ճարտարագիտական եւ շինարարական) հսկայական պաշար: Այդպիսի պաշար ստեղծել առանց գրային որեւէ համակարգի իհարկե հնարավոր չէր: Մի քանի տասնյակ տարվա (եւ անգամ հարյուրամյակների) պարբերականությամբ աստղագիտական երեւույթների դիտարկումները պահանջում են գրավոր արձանագրում: Առանց գրային համակարգի նման դիտարկումներն անհնարին են: Եվ իհարկե, գրաճանաչությունը կտրուկ առանձնացնում էր բրիտներին՝ Հյուսիսային Եվրոպայի այն ժամանակվա փաստորեն վայրենի տեղաբնիկ ցեղերի մեջ:

Դիտարկման ամբողջականության համար նկատենք, որ այդ զարմանալի կառույցի նպատակա-կիրառականության կապակցությամբ այլ տեսակետներ էլ կան` կրոնական կենտրոն, գերեզմանատուն եւ անգամ հիվանդանոց... Այս առիթով հետեւյալն ասենք: Շատ հնարավոր է եւ, անգամ, ամենայն հավանականոթյամբ, Սթոունհենջը բազմագործանքային կառույց է եղել (չէ որ հնում գիտելիքները եւ մասնավորապես՝ աստղագիտական գիտելիքները ձեռք էին բերվում կրոնի շրջանակներում) եւ այդ գործանքներից ցանկացածն իրականացնելու համար, այդ ենթադրություններից ցանկացածի դեպքում ոչ թե չի բացառվում, այլ հակառակը, հաստատվում է գիտելիքների գրի առնելու համակարգի առկայությունը:




Հիմա դիտարկենք «Սթոունհենջ» բառի ստուգաբանությունը: Ակնհայտորեն այն բաղկացած է երկու արմատից` «սթոուն» եւ «հենջ»: Եթե առաջին արմատի նշանակությունը կասկած չի հարուցում եւ թարգմանվում է որպես «քար» կամ տվյալ ենթատեքստում` «քարե», ապա երկրորդ արմատի` «հենջ» իմաստը երկար ժամանակ չէր հաջողվում բացատրել անգլերեն լեզվի միջոցներով: Վերջերս առաջ էր քաշվել երկու ենթադրություն, եւ թվում է` դրանք ընդունված կարծիք են դառնում անգլիացի հետազոտողների շրջանում:

Ըստ առաջինի` «հենջ» արմատը կարելի է թարգմանել որպես «ցանկապատ»: Անհասկանալի է, թե որտեղից է վերցրած «հենջ» բառի այդպիսի մեկնաբանությունը: Մեզ չհաջողվեց բառարաններում գտնել այդպիսի բառ: Կարծում ենք, որ քսանհինգ տոննանոց այդ զարմանահրաշ քարերը ցանկապատ անվանել նույնն է, թե Պարթենոնի սյուները «չափառ» անվանել:

Ըստ երկրորդի` «հենջ» արմատը («հանգ» ձեւափոխմամբ) կարելի է թարգմանել որպես «կախված»: Նկատենք, որ` քարերը դրված են մյուսների վրա, այլ ոչ թե կախված:

Այսպիսով, «հենջ» բառի այդպիսի մեկնաբանությունները մենք համարում ենք անհիմն:

Աշխարհում Սթոունհենջի նման մի քանի կառույց կա: Շոտլանդիայում` Կալենիշը, Ռուսաստանում` Ռյազանի կառույցը Օկա գետի ափին (ըստ ավանդության՝ անհիշելի ժամանակներում հարավից եկվորներն են կառուցել այդ կառույցը), Արեւմտյան Հայաստանի հարավ-արեւմուտքում` ժամանակակից Սիրիայի սահմանից մոտ 40 կմ դեպի հյուսիս հայտնաբերված կառույցը (գերմանացի գիտնական Շմիդտի գնահատմամբ կառույցն ունի 11,5 հազար տարվա հնություն) եւ այլն:

Այդպիսի կառույց կա նաեւ Հայաստանի Հանրապետության այժմյան տարածքում` Սյունիքում: Հայկական այս կառույցի առանձնահատկությունն այն է, որ (եւ դա ամենազարմանալին է) այն ունի նաեւ Սթոունհենջին շատ նման անվանում` Քարահունջ եւ կառուցված է նրանից ամենաքիչը երեք հազար տարի ավելի վաղ:

Երկու բառերում էլ առաջին արմատը անգլերենում եւ հայերենում միանշանակ նույն իմաստն ունեն` «քար» կամ «քարե»:

«Քարահունջ» բառի երկրորդ` «հունջ» արմատը հնչողությամբ շատ նման է «Սթոունհենջ» բառի երկրորդ արմատին եւ հայերենում նույնպես ունի ոչ միարժեք մեկնություն:

Կարծիք կա (Paris M. Herouni, Armenians and Old Armenia, Yerevan, 2004. P. 9), որ այդ երկրորդ արմատը պետք է կարդալ ոչ թե «հունջ» այլ «հունչ», ինչը հնարավորություն է տալիս նրան «հնչողություն» իմաստը վերագրել եւ «քարահունչ» բառը բացատրել հետեւյալ կերպ` «հնչող (կամ խոսող) քարեր» այն իմաստով, որ այդ քարերը մեզ ասում են աստղագիտական երեւույթների մասին: Ինչպես տեսնում ենք, սա բավականին արհեստական բացատրություն է՝ տրված թե՛ երկրորդ արմատին, թե՛ ամբողջ բառին:

Մենք հակված ենք «հունջ» արմատի իմաստը դիտարկել հայոց լեզվի տեղական` Սիսիանի բարբառի հիման վրա, որում «հունջ» բառը նշանակում է «փունջ»:




Այսպիսով, ստանում ենք «քարե փունջ» մեկնությունը այն իմաստով, որ ոչ թե քարերի անկանոն կույտ է, այլ որոշակիորեն կազմակերպված քարերի հավաքածու: Նկատենք, որ «փունջ» բառի անգլերեն թարգմանությունն է bunch, «բանչ» արդի հնչողությամբ: Սա ցույց է տալիս, որ «Սթոունհենջ» բառի երկրորդ` «հենջ» արմատը մեծ հավանականությամբ ունեցել է, ինչպես եւ հայերենի «հունջ» արմատը, «փունջ» նախնական իմաստը:

Մոտակա գյուղերի բնակչությունը այս կառույցը նաեւ «Ցից քարեր» է անվանում, չնայած հուշարձանի տարածքում շատ կան նաեւ հատուկ ձեւով տաշված հորիզոնական դիրքում տեղակայման համար նախատեսված հսկայական քարեր:

Կա այս կառույցի եւս մեկ (նույնպես ժողովրդական) անվանում` «Զորաց քարեր»: «Զորաց» բառի իմաստն այստեղ մինչեւ վերջերս հստակորեն պարզված չէր եւ մեկնվում էր վերջին 20 տարիների ամենատարածված իմաստով` որպես «զորք» («բանակ» իմաստով) բառի սեռական հոլով:

«Զոր» արմատն ունի նաեւ զորություն (հզորություն) իմաստը (օրինակ «հզոր» եւ «զորավոր» բառերում): Տվյալ բառարմատի այդպիսի մեկնության դեպքում «Զորաց քարեր» անվանումը ստանում է հետեւյալ իմաստները` «Հզորների քարեր» կամ «Հզորություն ներշնչող քարեր»:

Սակայն կա «զոր» բառի մեկ այլ, արդի հայերենում պոետիկ համարվող, իմաստ` «օր», «ցերեկ», «լույս» (օրինակ, «Գիշեր ու զօր» բառակապակցության մեջ): «Զօր» բառի այս իմաստը շատ հին է եւ սլավոնական «Заря» (օրվա սկիզբն ազդարարող վաղորդյան լույս) բառը հավանաբար նույնպես առնչվում է այս բառի հետ: Այս դեպքում «Զորաց քարեր» բառակապակցությունը հետեւյալ իմաստն է ստանում` «Օրերի քարեր» կամ արդի լեզվամտածողությանը տուրք տալով` «Օրացույց քարեր»: Դիտարկվող մեգալիթյան կառույցի անվանման այսպիսի մեկնությունը եղածներից առավել գործանքային է (ֆունկցիոնալ) եւ խոսում է այն մասին, որ կառույցը օգտագործվում էր նաեւ որպես օրացույց: Նշենք, որ, ըստ ակադեմիկոս Պ. Հերունու հաշվառման, հիմա առկա է 223 կանգուն եւ շուռ եկած, բայց ուղղահայաց կանգնեցնելու համար նախատեսված քարեր: Հարեւան գյուղերի բնակիչների պատմածով, հուշարձանի տարածքի մի մասը 20-րդ դարի 30-ական թվականներին` կոլեկտիվացման տարիներին, մաքրվել է եւ օգտագործվել է որպես կոլտնտեսության դաշտ: Այդ պատճառով կարելի է ենթադրել, որ քարերի քանակը իրականում ավելի շատ է եղել: Հնարավոր է, որ դրանց քանակը 365 է եղել` ըստ տարվա օրերի: Այսինքն` թե Քարահունջ-Զորաց քարերը եւ Սթոունհենջը աստղագիտական կառույցներ են եղել:

Մեր նպատակը ոչ թե Քարահունջ-Զորաց քարեր հուշարձանի գործանքային նշանակությունը դիտարկելն է, որն առանձին լայնածավալ ուսումնասիրության նյութ է, այլ Սթոունհենջի հետ անալոգիաների բացահայտումը: Այդ պատճառով մենք միայն կներկայացնենք այստեղ մի փաստ, որը միարժեքորեն Քարահունջ-Զորաց քարեր հուշարձանը կապում է աստղագիտության եւ աստղերի հետ: Մենք ենթադրեցինք, որ հուշարձանի քարերի անսովոր տեղադրվածությունը կարող էր որեւէ համաստեղության մեջ աստղերի դասավորվածության արտապատկերումը լինել երկրի վրա: Դիտարկման համար առաջին թեկնածու-համաստեղությունը Կարապի համաստեղությւունն էր, քանի որ Հին Հայաստանում (ի դեպ, նաեւ Շումերում) այն կոչվում էր Անգղի համաստեղություն: Ինչպես մենք կտեսնենք ստորեւ, որոշակի հիմք ունեինք նման ենթադրության համար:

Այդ վարկածի ստուգումը գերազանցեց մեր բոլոր սպասումները: Մեր ենթադրու-թյունը, անգամ մեզ համար զարմանալիորեն, իդեալական հաստատվեց: Դրա համար բավական էր համեմատել Կարապի համաստեղության մեջ «կարապի» «թեւերի» ձեւը Քարահունջ-Զորաց քարեր հուշարձանի հյուսիսային ու հարավային քարուղիների ձեւի հետ: Հուշարձանի քարերի համալիրի կառուցվածքային նմանությունը, անգամ, նույնությունը կարապի ձեւը կազմող գծերի հետ ուղղակի ապշեցնող է: Ինչպես տեսնում ենք անգամ «կարապի» «թեւերի» անհամաչափությունը (ասիմետրիան) հստակ կրկնվում է համալիրի ճարտարապետության մեջ: Այս տեսակետից մոտեցումը հուշարձանի ուսումնասիրությանը հնարավորություն տվեց որոշ, շատ կարեւոր, բացահայտումներ կատարել: Այսպես, պարզվեց, թե ինչու որոշ քարեր մտցված չէին հողի մեջ, այլ դրված էին հատուկ պատվանդանների վրա: Դրանք «Կարապի» համաստեղությունը կազմող աստղերին համապատասխանող քարերն են: Դրանց շարժունակությունը հնարավորություն էր տալիս պտտել նրանց իրենց առանցքի շուրջը եւ հետեւել համապատասխան երկնային մարմնի շարժմանը երկնակամարում: Իսկ մի քարի համար (համապատասխանում էր Ջենախ աստղին, որի տարեկան պարալաքսը կազմում է 0,294") պատրաստված է երեք հարթ քար-պատվանդան, որոնց վրա այն (Ջենախ-քարը) կարող էր տեղափոխվել մի քանի մետր: Շարժունակ, այն է` ասղերին համապատասխանող բոլոր քարերը ընկած են գետնին: Հավանաբար դա տեղի է ունեցել երկրաշարժի հետեւանքով: Կարապի դելտային համապատասխանող քարը ընկած է հարթ հողի վրա եւ ժամանակի ընթացքում հողի մակերեսը հավասարվել է ընկած քարի մակերեսին: Սա կարող է հիմք լինել քարի ընկնելու ժամանակը որոշելու համար:

Ակնհայտ է դառնում, որ դիտարկվող հուշարձանը թե ՛պաշտամունքային, եւ թե՛ միաժամանակ աստղագիտական նշանակություն է ունեցել: Նույն նշանակությունն է ունեցել նաեւ Սթոունհենջը:

Դիտարկենք այն հարցը, թե ո՞վ կարող էր կառուցած լինել հայկական Սթոունհենջ-Քարահունջ-Զորաց Քարերը:

Ինչպես հպանցիկ արդեն հիշատակվել է՝ դիտարկվող կառույցը Սիսիան քաղաքի մոտակայքում է: Այնտեղ կա նաեւ երկու գյուղ` ոչ սովորական անվանումներով: Քարահունջ-Զորաց Քարեր հուշարձանից հյուսիս-արեւելք Անգեղակոթն է, եւ հարավ-արեւմուտք` Բռնակոթը: Պետք է ասել, որ գյուղերի անվանումները բավականին անսովոր են եւ նրանց նշանակությունը երկար ժամանակ չէր հաջողվում բացատրել: Եղած փորձերը բավական անհեթեթ են` հորինովի եւ շինծու (Հ. Առաքելյան, Հ. Հակոբջանյան, «Բռնակոթի պատմությունը» Երեւան, 1997, էջ 19-21), քանի որ հիմնվում են միայն այդ բառերը կազմող արմատների հնչողության եւ արդի հայերենի բառերի նմանության վրա` չունենալով ոչ մի տրամաբանական կապվածություն եւ հիմնավորում: Օրինակ, Բռնակոթ բառի երկու ակնհայտ արմատներին տրվում են հետեւյալ իմաստները` «բռն»-փորձում են բացատրել արդի հայերենի «բռունցք» բառով, իսկ «կոթ» արմատին տրվում է հայտնի իմաստը` գյուղգործիքների փայտյա, բռնելու մասը: Մեկ ուրիշ բացատրություն կապում է առաջին արմատը «բուռն» բառի հետ, թե իբր գյուղեր կային «Բուռն» եւ «Կոթ» անուններով: Ու նորից ստացվում է անհեթեթ բացատրություն, որը գիտական չէ եւ, բնականաբար չի բավարարում անգամ բացատրությունների հեղինակներին, քանի որ այդ դեպքում անբացատրելի է մնում Անգեղակոթ բառի իմաստը:

Չէր հաջողվում բավարար բացատրություն տալ այդ գյուղերի անվանումներին այնքան ժամանակ, քանի դեռ ուշադրություն չէինք դարձրել երրորդ գյուղի անվանմանը: Այն գտնվում է հուշարձանից արեւելք` մոտ 27 կիլոմետր հեռավորության վրա` Գորիս քաղաքի մոտակայքում: Այդ գյուղի անվանումը Բռուն է:

Պարզ դարձավ, որ «Բռնակոթ» բառի առաջին արմատը պետք է նույնացվի Բռուն անվանմանը, քանի որ ըստ հայերենի բառակազմական կանոնների «ու» ձայնավորը երբեմն սղվում է:

Սակայն կա նաեւ չորրորդ գյուղը` Քարահունջ անվամբ: Այն հուշարձանից հարավ-արեւելք է` մոտ 30 կմ հեռավորոթյան վրա: Եթե քարտեզի վրա միացնենք այս չորս գյուղերը, ապա կստացվի զուգահեռագիծ: Աներեւակայելի մի փաստ, որը դեռ բացատրություն չունի:

Մենք առաջ ենք քաշում մի վարկած, որի մասին կխոսենք առանց մանրամասնությունների, քանի որ այդ վարկածը դեռ ստուգման փուլում է:

Վարկած. ստացված զուգահեռագծի կարեւոր կետերում գոյություն ունեն նաեւ այլ կառույցներ, օրինակ, անկյունագծերի հատման կետում:

Այս վարկածի մասնակի ստուգումը նույնպես հուսադրող արդյունք տվեց: Սիսիանի հուշարձանների պահպանության կոմիտեի տվյալների համաձայն, մոտավորապես նշված զուգահեռագծի անկյունագծերի հատման կետում դամբարանադաշտ է գրանցված:

Եվս մի ուշագրավ փաստ ներկայացնենք, որի բացատրությունը նույնպես դեռ չունենք: Զորաց քարեր համալիրը ստացված զուգահեռագծի Անգեղակոթ եւ Քարահունջ գյուղերը միացնող անկյունագծի վրա է եւ բաժանում է այն 1/4 : 3/4 հարաբերությամբ:

«Բռուն» բառի ստուգաբանությանը մենք դեռ կանդրադառնանք, իսկ հիմա դիտարկենք «կոթ» բառի մեր առաջարկած նշանակությունը: Հայոց լեզվի այդ տեղանքի` Սիսիանի բարբառում կա շատ հին մի բառ՝ «կոտ», որի հիմնական իմաստն է «մեծ»: Հին Հայաստանում կշռի (ծավալի) չափի «կոտ» կոչվող միավոր կար: «Մի կոտ ոսկի» արտահայտությունը հայկական հեքիաթներում մեծ հարստություն է նշանակում` այնքան մեծ, որ մի հեքիաթում թագավորը վախի-շփոթության մեջ է ընկնում երբ լսում է, թե մի գյուղացու նա մի կոտ ոսկի է պարտք: Արդի հայերենում հետաքրքրական մի արտահայտություն է պահպանվել. «Կոտ-կոտ խոսել», որի իմաստը «մեծ-մեծ խոսելն» է:

Մեր ենթադրությունը հետեւյալն է: Անգեղա-կոթ եւ Բռնա-կոթ գյուղերի անվանման երկրորդ արմատը իրականում հնչում է «կոտ» ձեւով (Հ. Առաքելյան, Հ. Հակոբջանյան, «Բռնակոթի պատմությունը» Երեւան, 1997, էջ 19) եւ կրում է «մեծ» իմաստը: Եթե թարգմանենք արդի գրական հայերեն, կստացվի Բռուն, Մեծ Բռուն եւ Մեծ Անգեղ: Հնարավոր ենք համարում, որ «Անգեղակոթ» առաջին արմատի իրական հնչողությունը լինի «Անգղ», քանի որ այդպես էր կոչվում նաեւ Անգեղ տուն նախարարաց տոհմի իշխանանիստ քաղաք-ամրոցը Աղձնիքում:

Այսպիսի անվանումներ տալ գյուղերին ընդունված ձեւ է ամբողջ աշխարհում: Մեր դեպքում մնում է միայն բացատրել, թե ինչպես «տ» հնչյունը փոխվել է «թ»-ի: Լեզվի զարգացման ընթացքում հաճախ տեղի է ունենում այդպիսի անցում: Դա օրինաչափ է համարվում բոլոր արեւմտաեվրոպական լեզուների համար: Հայերենում էլ նկատելի է դա: Օրինակ, «մարդ» բառը արդի ընթերցմամբ հնչում է«մարթ»:

Դիտարկենք «Բռուն» բառը: Այս բառը կազմված է «բռ(ր)» արմատից եւ «-ուն» ածականակերտ վերջածանցից: «Բռ» կամ «բր» արմատի մասին մենք արդեն խոսել ենք: Այն կրում է «գիր» իմաստը կամ «-ել» բայակերտ վերջածանցի հետ կրում է «փորագրել-գրել» իմաստը: Ածականակերտ «-ուն» վերջածանցը հայերենում եւ որոշ հնդեվրոպական լեզուներում, բայական արմատին կցվելով, ցույց է տալիս արմատային գործողություն կատարելու ընդունակություն, հատկանշական լինելը: Օրինակ, հայերենում եւ ռուսերենում` թռչել-թռչուն (летать-летун), գիտենալ-գիտուն (ведать-ведун), խոսել-խոսուն (говорить-говорун) եւ այլն:

Այսպիսով, «բռ(ր)ուն» բառը նշանակում է «գրել կարողացող (իմացող)»: Իսկ որպես գյուղի անվանում հետեւյալ մեկնությունն է ստանում` «Գրագետ` գրել իմացող մարդկանց գյուղ»:

Զարմանալի փաստ-1.

Հայաստանում, ինչպես եւ, ի միջիայլոց, շատ այլ երկրներում, տարբեր գավառների բնակիչներն ունեն ընդհանրական հատուկ մականուններ, որոնք արտացոլում են տվյալ սուբէթնոսի յուրահատկությունը: Ապշեցուցիչ է, բայց Սիսիանի եւ Գորիսի (Բռուն եւ Քարահունջ գյուղերը գտնվում են Գորիսի մոտակայքում) շրջանների բնակչությունը ընդհանուր սուբէթնոս է կազմում եւ ունի ընդհանուր մականուն` «գրողներ», այսինքն` գրել իմացող մարդիկ:

Զարմանալի փաստ-2.

Անգլերեն «գրել» բայն է` «write»: Արդի հնչողությունն է` «ռայթ»: Սակայն նախկինում, ըստ լեզվաբանական հայտնի օրինաչափության, այն հնչել է այնպես, ինչպես գրվել է` «վրիտե»: Մինչդեռ ռոմանա-գերմանական մյուս լեզուներում, որոնց թվին է պատկանում անգլերենը, «գրել» բայի արմատը նույն է եւ էապես տարբերվում է անգլերենից` «scribe»: Մասնավորապես` schreiben` գերմաներեն, escribir` իսպաներեն, scrivere` իտալերեն, scriber` լատիներեն, ecrire` ֆրանսերեն: Հաշվի առնելով հնդեվրոպական լեզուներում «բ»/«վ» հնչյունափոխությունը (օրինակ` լատիներենից իտալերենին անցնելիս` «scriber»/ «scrivere») վստահորեն կարելի է ենթադրել, որ ժամանակակից «write» գրելաձեւը ստացվել է նախկին «brit» ձեւից:

Դիտարկենք «Անգեղակոթ» բառի առաջին` «Անգեղ» արմատը: Հայոց առասպելաբանության մեջ կա Տորք Անգեղ անունով առասպելական հերոս: Նա մի հսկա էր, ամեհի ուժով օժտված, եւ հայտնի էր իր բարի գործերով, մասնավորապես, հայրենիքի պաշտպանության գործում: Հին Հայաստանում կար նաեւ իշխանական տոհմ՝ Անգեղ կամ Անգեղյաց տուն անվանումով, որն, ըստ երեւույթին, իր ծագումնաբանությունը հասցնում էր մինչեւ դիցաբանական Տորք Անգեղ: Իշխանական այդ տոհմի նստավայր քաղաքը Աղձնիքում էր եւ կոչվում էր Անգղ: Կարծում ենք «Անգեղյաց» բառի մեջ «ե» հնչյունը հայտնվում է «Անգղ» բառի հոլովման հետեւանքով:

Այսպիսով, ենթադրում ենք, որ Տորք Անգեղն էլ պետք է լինի Տորք Անգղ: Հաշվի առնելով Մովսես Խորենացու հունամետ լինելը, կարելի է ենթադրել, որ նա «Անգղ» բառը «Անգեղ» է ներկայացրել («տգեղ» իմաստով)՝ նմանեցնելու համար, ինչպես գրում է ակադ. Ստ. Մալխասյանը (Ստ. Մալխասյան, Ներածություն, Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» գրքի, Եր., «Հայաստան» 1990. Էջ XXVII-XXX), հունական դիցաբանության մեջ հայտնի, այլանդակ դեմք ունեցող, կիկլոպ Պոլիսֆենին, որը նույնպես ժայռաչափ քարեր է նետում փախչող Ոդիսեւսի նավի հետեւից:

Այսպիսով, կարելի ենթադրել, որ «Անգեղակոթ» բառի մեջ «ե» հնչյունը նույնպես հայտնվում է «Անգղ» արմատի հոլովման պատճառով:

Զարմանալի փաստ-3.

Արեւելահայերեն գրական լեզվում (բարբառներում նույնպես) «Անգլիա» բառը ընդհուպ մինչեւ 1925 թվականը գրվում եւ ընթերցվում էր որպես «Անգղիա»: Իսկ արեւմտահայերենում այդ գրությունը եւ հնչողությունը շարունակվում է մինչ օրս:

Մենք հակված ենք կարծելու, որ խոր կապ կա «Անգլիա»-«Անգղիա», «Անգղ» եւ «Անգեղ» բառերի միջեւ:

Ինչպես տեսնում ենք, չափից շատ են համընկնումները, որպեսզի դրանք պատահական համարենք: Ահա թե ինչու, կարծում ենք, որ բավական մեծ համոզվածությամբ կարող ենք տալ այդ բառերի իմաստային ստույգ թարգմանությունը եւ ասել, որ «Բռուն» գյուղի անվանումը նույնանում է «Բրիտանիա» անվան հետ, «Բռնակոթ»-ը նույնանում է «Մեծ Բրիտանիա»-ի հետ, իսկ «Անգեղակոթ»-ը` «Մեծ Անգլիա»-ի:

U.S. DOCUMENT REVEALS TURKEY CONTINUED OTTOMAN EMPIRE’S ANTI-ARMENIAN POLICIES

Those who want to shield today’s Turkey from responsibility for the Armenian Genocide have sought to blame the Young Turk government of the Ottoman Empire rather than the Republic of Turkey which was not established until 1923.

One wonders then why Turkish officials, who have tried every trick to deny the facts of the Armenian Genocide, have not taken the easy way out by shifting the blame for the Genocide to the long defunct Ottoman Empire.

A frequently advanced explanation is that Turks, as a proud people, cannot accept that their ancestors committed the heinous crime of seeking to eliminate an entire nation. Others have argued that should the Republic of Turkey blame the Ottomans for the Armenian Genocide, it could be held legally liable as the successor state to the Ottoman Empire.

In recent years, however, it has become clear, particularly through the painstaking research conducted by Turkish scholar Taner Akcam, that a key reason why today’s Turkish officials are not prepared to face their history honestly and blame their Ottoman ancestors is that the Republic of Turkey is actually the continuation of the Ottoman state. Indeed, many of the early leaders of the Turkish Republic had been high-ranking Ottoman officials personally involved in the implementation of the Armenian Genocide. Such an unbroken transition in leadership assured the continuity of the Ottomans’ anti-Armenian policies.

In retrospect, it has become apparent that these genocidal policies stretched over a half century, starting with Sultan Abdul Hamid’s massacre of 300,000 Armenians in 1894-96, followed by the killings of 30,000 Armenians in Adana by the Young Turk regime in 1909, culminating in the Genocide of 1.5 million Armenians in 1915-23, and the subsequent policies of forced Turkification and deportation of tens of thousands of Armenians by the Republic of Turkey.

An important document from the U.S. archives, known until now to a handful of scholars, was recently posted on an Armenian/Turkish website. It provides incontestable evidence that Armenians continued to be uprooted from their native lands and deported by the Republic of Turkey well into the 1930’s for purely racial reasons.

The document in question is a "Strictly Confidential" cable dated March 2, 1934, sent by U.S. Ambassador Robert P. Skinner from Ankara to the Secretary of State in Washington, reporting the deportation of 600 Armenians from "the interior of Anatolia to Istanbul."

The Ambassador wrote: "It is assumed by most of the deportees that their expulsion from their homes in Anatolia is a part of the Government’s program of making Anatolia a pure Turkish district. They relate that the Turkish police, in towns and villages where Armenians lived, attempted to instigate local Moslem people to drive the Armenians away. … The Armenians were told that they had to leave at once for Istanbul. They sold their possessions receiving for them ruinous prices. I have been told that cattle worth several hundred liras a head had been sold for as little as five liras a head. My informant stated that the Armenians were permitted to sell their property in order that no one of them could say that they were forced to abandon it. However, the sale under these conditions amounted to a practical abandonment." Sass

The Ambassador further reported: "The Armenians were obliged to walk from their villages to the railways and then they were shipped by train to Istanbul. … The real reason for the deportations is unknown…. It is likely, though, that their removal is simply one step in the government’s avowed policy of making Anatolia purely Turkish."

Top be sure, in the 1920’s and 30’s thousands of Armenian survivors of the Genocide were forced out from their homes in Anatolia to other locations in Turkey or neighboring countries. These racist policies were followed in the 1940’s by Varlik Vergisi, the imposition of exorbitant wealth taxes on Armenians, Greeks and Jews, and the 1955 Istanbul pogroms during which many Greeks and some Armenians and Jews were killed and their properties destroyed.

This barbaric continuum of massacre, genocide and deportation highlights the existence of a long-term stratagem implemented by successive Turkish regimes from the 1890’s to recent times in order to solve the Armenian Question with finality.

Consequently, the Republic of Turkey is legally responsible for its own crimes as well as those committed by its Ottoman predecessors.

By Harut Sassounian, Publisher, The California Courier

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄԸ

ՀՀ 1998-2008 թթ. արտաքին քաղաքականության ոլորտո՞ւմ

ՀՀ-Թուրքիա ֆուտբոլի ազգային հավաքականների խաղը համատեղ դիտելու նպատակով ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանը Երեւան հրավիրեց Թուրքիայի նախագահ Ա. Գյուլին: Վերջինիս ժամանումը Երեւան քաղաքական եւ լրատվական դաշտում շատ հարցեր առաջացրեց, այդ թվում եւ՝ որքանո՞վ է այս այցը տեղավորվում 1998 թվականից ցեղասպանության ճանաչումը որպես պետական քաղաքականություն (որի առաջին քայլն էր նախագահ Ռ. Քոչարյանի` ցեղասպանության վերաբերյալ 1998 թ. սեպտեմբերյան ելույթը ՄԱԿ-ի լիագումար նիստում) հռչակած ՀՀ իշխանությունների արտաքին քաղաքականության համատեքստում: Իսկ արդյոք ցեղասպանության ճանաչումը դինամիկորեն եղե՞լ է ՀՀ արտաքին քաղաքականության ոլորտում. փորձենք պատասխանել:

Հարցի պատասխանը պահանջում է որոշակի հստակեցումներ եւ պարզաբանումներ:


--------------------------------------------------------------------------------


«Ցեղասպանության միջազգային ճանաչում» արտահայտությունը

«Ցեղասպանության միջազգային ճանաչում» արտահայտությունը հստակություն չի պարունակում, քանզի ճանաչումը կարող է լինել երեք տեսակի՝ բարոյական, քաղաքական եւ իրավական: Ճանաչման յուրաքանչյուր տեսակ հետապնդում է ուրույն նպատակ եւ խնդիրներ, ունի միմյանցից տարբերվող «թիրախ» ու, ըստ այդմ, կատարվելիք աշխատանքային-քաղաքական միջոցառումներ եւ այլն: Մասնավորապես, եթե ՀՀ իշխանությունների նպատակը ցեղասպանության միջազգային բարոյական ճանաչումն է, ապա պետք է աշխատանք տարվի տարբեր երկրների ինտելեկտուալների եւ մշակութային կազմակերպությունների հետ, իսկ եթե իրավական ճանաչումն է, ապա՝ խորհրդարանների եւ դատական ատյանների հետ («թիրախների» տարբերություն): Առարկայացնելով վերոշարադրյալը, նշենք, որ աշխարհի շատ երկրների ինտելեկտուալներ, որոնց թվում` ազգությամբ թուրք պատմաբաններ եւ գրողներ (Օրհան Փամուքը եւ այլք) ճանաչել են Հայոց ցեղասպանության փաստը, ինչը կարելի է գնահատել որպես բարոյական հաղթանակ: Արդյոք սա բավարարո՞ւմ է ՀՀ իշխանություններին: Ինչպես արդեն նշեցինք, ճանաչման յուրաքանչյուր տեսակ հետապնդում է ուրույն նպատակ, մասնավորապես՝ ցեղասպանությունից տուժածները բարոյական ճանաչումից տնտեսական փոխհատուցում չեն կարող ակնկալել, իսկ իրավականից՝ այո: Ճանաչման յուրաքանչյուր տեսակի համար ՀՀ իշխանությունները պարտավոր էին պատրաստել համապատասխան փաստաթղթեր եւ նյութեր: Եթե ՀՀ իշխանություններն իսկապես ձգտում էին հասնել ցեղասպանության իրավական ճանաչմանը, ապա պարտավոր էին վերջին 10 տարվա ընթացքում պատրաստել ցեղասպանությունից տուժածների, ինչպես նաեւ վերջիններիս իրավահաջորդների փոխհատուցման պահանջները բավարարող անհրաժեշտ փաստաթղթեր: Այդ գործը հնարավոր չէ նույնիսկ մեկ տարում անել, քանզի այդ փաստաթղթերը ցրված են աշխարհով մեկ եւ պահպանվում են տարբեր երկրների պետական մարմիններում (արխիվներում եւ այլն), հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների արխիվներում, ինչպես նաեւ տասնյակ հազարավոր հայաստանցի եւ սփյուռքահայ անհատների մոտ: Հետաքրքրական է իմանալ, թե ՀՀ իշխանությունները 1998-2008 թթ. ընթացքում պատրաստե՞լ են Թուրքիայի տարածքում հայկական պատմաճարտարապետական հուշարձանների ավերման (մշակութային ցեղասպանություն) վերաբերյալ համապատասխան նյութեր:

Կարող ենք փաստել, որ ՀՀ իշխանությունները 1998-2008 թթ. բազմիցս հայտարարելով ցեղասպանության միջազգային ճանաչման մասին, այդպես էլ չհստակեցրին, թե ճանաչման ո՞ր տեսակն է ընդգրկված ՀՀ արտաքին քաղաքականության ոլորտում:

Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցի համակարգման խնդիրը

Որքան մեզ հայտնի է, ՀՀ արտաքին քաղաքականության յուրաքանչյուր ուղղություն համակարգում է ԱԳ նախարարի համապատասխան տեղակալը: Սակայն, մինչ այժմ, մեզ հայտնի չէ, թե տեղակալներից ո՞վ է համակարգում ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը եւ մինչ օրս էլ նրանցից չենք լսել որեւէ հաշվետվություն կատարված աշխատանքների մասին: Ավելին, մեզ հայտնի չէ նաեւ, թե վերջին 10 տարվա ընթացքում ՀՀ բյուջեից գումար հատկացվե՞լ է ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացին:

Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման եւ հողային պահանջատիրության հարցը

Ինչպես ցույց են տալիս մեր դիտարկումները, հայ հասարակության մեջ տարածված է այն թյուր տեսակետը, թե ցեղասպանության միջազգային (անգամ Թուրքիայի կողմից) ճանաչումն ինքնըստինքյան ենթադրում է հայկական հողերի, մասնավորապես՝ Արեւմտյան Հայաստանի հանձնումը ՀՀ-ին: Սակայն.

ա) Արեւմտյան Հայաստանը մեզ համար ոչ թե իրավական, այլ աշխարհագրական հասկացություն է, այն էլ՝ առանց հստակ վարչական սահմանների: Ավելին, Թուրքիայի կազմում է գտնվում նաեւ հայկական պատմական տարածք Կարսի շրջանը, որն իր աշխարհագրական պատկանելությամբ եղել է ոչ թե Արեւմտյան, այլ՝ Արեւելյան Հայաստանի մասը: Ուստի, չնշելով հողային պահանջատիրության կոնկրետությունը, Արեւմտյան Հայաստանը ՀՀ-ին հանձնելը, ըստ էության, վերածվում է վերացական հասկացության:

բ) պահանջատիրության իրավական փաստաթղթերը

Ինչպես արդեն նշեցինք, Արեւմտյան Հայաստան հասկացությունը չի կարող լինել պահանջատիրության հիմք: Սակայն չպետք է մոռանալ, որ ՀՀ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու Թուրքիայի` ՀՀ-ին առաջադրած նախապայմաններից մեկը ՀՀ-ի կողմից Թուրքիայի տարածքային ամբողջականության ճանաչումն է: Վերոնշյալից բխում է, որ, այնուամենայնիվ, Թուրքիայի իշխանությունները մտավախություն ունեն, որ ցեղասպանության միջազգային ճանաչումից հետո ՀՀ-ն կարող է տարածքային պահանջատիրության հարց դնել Թուրքիայի առջեւ: Եվ այս տեսակետից հետաքրքրական է դիտարկել, թե վերջին 10 տարվա ընթացքում ՀՀ իշխանություններն ի՞նչ քայլեր են կատարել հստակեցնելու համար իրենց դիրքորոշումը ՀՀ-Թուրքիա տարածքային խնդիրների նկատմամբ: Իսկ որ ՀՀ-ի եւ Թուրքիայի միջեւ տարածքային վիճելի խնդիրներ կան, կարծում ենք, ընդունում են նաեւ ՀՀ իշխանությունները, քանզի, ինչպես արդեն նշեցինք, ՀՀ-ն ցայսօր չի հայտարարել Թուրքիայի տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու մասին:

ՀՀ-Թուրքիա տարածքային վիճելի խնդիրներին ծանոթանալու համար անհրաժեշտ է մի հայացք ուղղել մեր համատեղ պատմության՝ 1915-1921 թթ. էջերին: Բնավ նպատակ չհետապնդելով մանրամասնել այդ թվականների իրադարձությունները, նշենք միայն, որ այդ թվականներին ստորագրվել են հայ-թուրքական, հայ-ռուսական եւ ռուս-թուրքական մի քանի պայմանագրեր, մասնավորապես՝ Սեւրի, Մոսկվայի, Կարսի պայմանագրերը, ինչպես նաեւ՝ ԱՄՆ կառավարության իրավարար վճիռը, որոնք առնչվում են ՀՀ-Թուրքիա տարածքային մերօրյա վիճելի խնդիրներին: Այս տեսանկյունից դիտարկելով հարցը, վստահաբար կարող ենք նշել, որ վերջին 10 տարվա ընթացքում ՀՀ իշխանությունները որեւէ պաշտոնական տեսակետ չեն արտահայտել վերոնշյալ պայմանագրերի (այդ թվում եւ՝ իրավարար վճռի) մասին: Վերոնշյալ ժամանակահատվածում ՀՀ իշխանությունները (միջազգային համապատասխան մասնագետների օգնությամբ) անգամ չփորձեցին պարզաբանել այդ պայմանագրերի մերօրյա իրավական ուժը: Սակայն այդ պարզաբանումն էլ բավարար չէ, քանզի անհրաժեշտ է եւս մեկ պարզաբանում: Նշված պայմանագրերը կնքվել են ՀՀ (1915-1920 թթ.) եւ ՀՍԽՀ (մինչ ԽՍՀՄ-ի կազմավորումը) ժամանակահատվածում: Այս իսկ առումով էլ անհրաժեշտ է պարզաբանել, թե այսօրվա ՀՀ-ն իրավական ինչպիսի կապերով է առնչվում այնօրյա ՀՀ-ի եւ ՀՍԽՀ-ի հետ: Կարծում ենք, պարզաբանելիս անհրաժեշտ է նկատի ունենալ նաեւ Անկախության հռչակագիրը, ըստ որի, 1990 թ. անկախության ուղին բռնած ՀՀ-ն իրեն համարեց ոչ թե 1918-1920 թթ. ՀՀ-ի իրավահաջորդը (ինչպես, օրինակ, իրենց պարագայում հայտարարեցին Մերձբալթյան հանրապետությունները, Վրաստանը եւ Ադրբեջանը), այլ հռչակեց նոր` անկախ պետություն, ըստ էության գիծ քաշելով նախորդ ժամանակահատվածում (1918-1921 թթ.) կնքված պայմանագրերի վրա:

Այսպիսով, ՀՀ իշխանությունները վերջին 10 տարվա ընթացքում փաստորեն չճանաչելով Թուրքիայի ներկա սահմանները, պարտավոր էին հստակ պարզաբանումներ տալ վերոնշյալ պայմանագրերի եւ հայկական պետականությունների իրավահաջորդության մասին, ինչը չեն արել:

Մեր կարծիքով, ՀՀ իշխանությունների այն տեսակետը, թե վիճելի հարցերը պետք է լուծվեն ՀՀ-Թուրքիա բանակցությունների միջոցով, ըստ էության, ընդունելի չէ: Բերենք Ադրբեջանի օրինակը: Թեեւ վերջին 10 տարվա ընթացքում Ադրբեջանի նախագահները Ղարաբաղի հարցի կապակցությամբ բանակցում էին ՀՀ նախագահների հետ, սակայն դա չէր խանգարում Ադրբեջանի ղեկավարությանը Ղարաբաղի հարցը հօգուտ իրեն, միջազգային տարբեր ատյաններում քննարկման հարց դարձնելուն: Հետեւաբար ՀՀ իշխանությունները 1998-2008 թթ. կարող էին իրենց վերաբերմունքն արտահայտել պայմանագրերի եւ իրավահաջորդության հարցի վերաբերյալ, առավել եւս, որ տարածքային վիճելի խնդիրների կապակցությամբ Թուրքիայի հետ երբեւէ բանակցություններ չեն վարել՝ գոնե բացահայտ:

Արդեն 14 տարի հրադադար է եւ ԼՂՀ սահմանակից տարածքները, այդ թվում եւ պատմական հայկական Քարվաճառի շրջանը, գտնվում են հայկական ուժերի վերահսկողության ներքո: Վերոնշյալ ժամանակաշրջանում ՀՀ-ն անգամ պաշտոնական տեսակետ չարտահայտեց նույնիսկ այս տարածքի ապագա իրավական կարգավիճակի մասին: Ավելին, կարելի է ասել, որ ոչինչ չարվեց այդ շրջանը հայկական պետականությանն ինտեգրելու գործին՝ ո՛չ տնտեսական, ո՛չ ժողովրդագրական եւ ո՛չ էլ քաղաքական տեսակետից: Առավել եւս, որ Քարվաճառի շրջանը պատերազմի ավարտին ամբողջությամբ դատարկվել էր ադրբեջանցիներից: Ի դեպ, Արեւմտյան Հայաստանը վաղուց լիովին բնակեցված է քրդերով, թուրքերով եւ այլն: Եթե Քարվաճառի խնդիրն է նման անտարբերության արժանանում, ապա արժե՞ արդյոք զարմանալ, որ մեր պատմության ոչ այնքան վաղ անցյալի պայմանագրերն են (տարածքային խնդիրները) նման վերաբերմունքի արժանանում:

Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը եւ Թուրքիայում բնակվող քրդերի պայքարի հարցը

Ինչպես արդեն նշեցինք, հայերը ցեղասպանության են ենթարկվել Օսմանյան կայսրության հիմնականում արեւելյան շրջաններում (Արեւմտյան Հայաստան պատմաաշխարհագրական տարածքում), որտեղ այսօր բնակվում են միլիոնավոր քրդեր եւ ովքեր պայքարում են այդ տարածքում պետականություն ստեղծելու համար: Կարծում ենք, որ ՀՀ իշխանությունները, տվյալ տարածքների հետ կապված խնդիրների առկայության պարագայում, պարտավոր էին պաշտոնական տեսակետ արտահայտել քրդական պայքարի եւ վերջիններիս կողմից պատմական հայկական տարածքների նկատմամբ դրսեւորած հավակնությունների մասին:

Այսպիսով, ըստ մեզ, կարելի է ասել, որ 1998-2008 թթ. ՀՀ իշխանությունները ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ուղղությամբ որեւէ էական գործ չկատարեցին եւ սահմանափակվեցին միայն այդ հարցը ՀՀ արտաքին քաղաքականության օրակարգ մտցնելու վերաբերյալ հայտարարություններով: Մեր կարծիքով, ՀՀ իշխանությունները 1998-2008 թթ. բավարար ձգտում չեն դրսեւորել հասնելու հարցի իսկական լուծմանը: Գիտակցելով այդ հարցի կարեւորությունը սփյուռքահայության մեջ եւ ձգտելով ստանալ վերջիններիս աջակցությունը, ՀՀ իշխանություններն այդ հարցը օգտագործել են որպես PR քաղաքականություն:

Հ.Գ. 1. Տասը տարի շարունակ հայտարարելով, որ ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղղություններից մեկն է, ՀՀ-Թուրքիա ֆուտբոլի ազգային հավաքականների խաղի ժամանակ ՀՀ հավաքականի խաղացողների մարզահագուստի վրայից «անհետացավ» Արարատ սարը: Կարծում եմ, որ վերոնշյալ հանգամանքը (էլ չենք խոսում հայ եւ թուրք պատմաբանների համատեղ հանձնաժողովի մասին) լավագույն ապացույցն է, որ ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը ՀՀ-ի համար եղել է ոչ թե պետական քաղաքականություն, այլ, քաղտեխնոլոգիս կարծիքով, էժանագին PR:

Հ.Գ. 2. Հայ հասարակությունը 1990-1991 թթ. ձգտելով անկախության, կարծում էր, թե առանց վերադաս (ԽՍՀՄ) ղեկավարության կկարողանա հասնել. 1) ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը եւ տարածքային վիճելի հարցերի կարգավորմանը եւ 2) ղարաբաղյան հարցի հայանպաստ լուծմանը: Սակայն այսօր, երեւի թե վստահաբար, կարող ենք փաստել, որ անկախության հռչակումից 17 տարի անց համազգային այս երկու խնդիրներում ՀՀ իշխանությունները որեւէ էական առաջընթաց չգրանցեցին. առաջին հարցն օգտագործվեց որպես PR, իսկ մյուսի, հաշվի առնելով վրաց-հարավօսական պատերազմից հետո ստեղծված իրավիճակը, հայանպաստ ապագան էլ ավելի մշուշոտ է: Հարց է առաջանում, եթե անկախությունը չնպաստեց համազգային այս երկու խնդիրների լուծմանը (էլ չենք խոսում ժողովրդավարության մասին), ապա պե՞տք է արդյոք հայ հասարակությանը նման անկախություն: Միգուցե արժե ավելի ու ավելի մեծ ուշադրությամբ դիտել օրեցօր հզորացող Ռուսաստանին, նրանում ժողովրդավարության (արդարության) ավելի բարձր աստիճանը, Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի անկախությունը ճանաչելու նրա վճռականությանը (ազգային շահերի գերադասելիություն) եւ Ռուսաստանի բնակչության բարձր կենսամակարդակը ու անկախությունն առաջ տանելու փոխարեն համապատասխան եզրակացություններ անենք...

Առայժմ այսքանը:

ԱՐՄԵՆ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

THE U.S. STATE DEPARTMENT AND ANTI-SEMITISM

The authors of the annual report on the “International Religious Freedom” believe that in May and June 2008, “Hayots Ashkharh” and “Golos Armenii” Armenian newspapers and the first channel of the Public Television and Radio Company displayed anti-Semitist sentiments in their publications and broadcasts.

Let’s try to understand what happened in reality. The publications and broadcasts discussed in the State Department report on the “International Religious Freedom” definitely refer to the mediation of the “Big East” powerful Jewish Masonic organization, “The Jewish-American Committee” and other structures and individuals, as well as the sums of tens of millions of Dollars spent on the pre-election campaign in our country.

All that gives rise to the following questions:

First: Has L. Ter-Petrosyan or his closest circles refuted those facts so far?

Second: Have the above-mentioned organizations and individuals ever been dissatisfied with the “unfounded accusations” ascribed to them?

Third: Have these facts of interfering in the internal affairs of a sovereign state received a relevant assessment by the State Department - the Number 1 specialist in this sphere, which now acts in support of the sovereignty of Georgia, making relevant statements in this connection every week?

So, what’s the matter?

In none of our articles have we ever published critical statements either about Israel or the Jewish people. We never did anything of the kind even at the moments when we saw the Israeli flag swaying on the Theatrical Square during the rallies of the opposition which was struggling for power. So, what was happening was an obvious political provocation. If our country weren’t a democratic state and our authorities and people weren’t extremely tolerant, there would really be concrete manifestations of anti-Semitism.

And after all that happened, after the opposition tried to launch attack on the government hoisting the Israeli flag, did any Jew suffer in Armenia or was anyone vilified or insulted by rude words on account of his/her ethnic origin and religious affiliation?

The answer is quite clear. Those who applied to the Jewish organizations with the purpose of overthrowing the Government received relevant sums from them and, as a sign of gratitude, swayed the Israeli flag on the square. But because no anti-Semitist sentiments were observed in Armenia even after all that happened, it is obvious that instead of punishing the culprit, innocent people are now being held accountable.

That’s to say, instead of recording the obvious facts of interfering in the internal affairs of a sovereign country and demanding that the Armenian and foreign authors of such attempts respect the independence of Armenia, the State Department is trying to accuse us of protecting ourselves by using legal and quite civilized methods.

If, some time in future, the wife of the Armenian President appears to be a Russian or Chinese and receive financial assistance in the amount of several millions of Dollars from Russian or Chinese organizations with the purpose of overthrowing the authorities in Armenia, will the State Department express concern about the anti-Russian or anti-Chinese sentiments allegedly existing in our country? Definitely, it won’t. Moreover, the things will go just the other way about.

Mildly speaking, we are dealing with an illiterate attempt of falsifying the content of the universal accusation called anti-Semitism and using it as a lever of political pressure. If its authors tried to go into the heart of the matter, they would find out that anti-Semitism, as a political phenomenon, is a manifestation of aggression or intolerance against the Jewish nation vs. an attempt of resisting the obvious aggression against any country with the help some representative of this particular nation.

And such attempt, as we know, is characterized as a lawful resistance to the Jewish-Masonic or Zionist ambitions, and by the way, this practice is common in the United States as well.

ARMEN TSATOURYAN

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԻՄԱՑՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ ՀԱՍԵԼ Է ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆ ԶԱՎԵՇՏԻ

Երեւանի պետական համալսարանի լրագրության ֆակուլտետի այս տարվա դիմորդները «ստեղծագործական մրցույթ» առարկայի քննության գրավոր աշխատանքներում արտահայտել են զավեշտի հասնող այնպիսի մտքեր, որոնք սովորաբար բնորոշ են գրական հայերենին նոր-նոր տիրապետող դեռահասներին, այլ ոչ լրագրողի մասնագիտությունն ընտրած շրջանավարտներին: Ահա դրանցից մի քանիսը. «Շարունակվում էր հարցադրումներով լի մեր զրույցը, երբ մի նոր հարց հղիացավ գլխումս եւ պարուրեց ինձ իր հետաքրքրությամբ»: «Տեսա, թե ինչպես են շրթունքները բարձրանում վեր` դեպի այտերը ու դուրս են հորդում մի քանի լացակումած բառեր»: «Հայերը կարծես խմած լինեն ժամանակի դառնության տարբեր բաժակներից»: «Այդ ահավասիկ օրերին ինչքան մայրեր զրկվեցին իրենց որդիներից»: «Վաղուց, շատ վաղուց, երբ բիբլիական Արարատի լանջից հազիվ քաշվել, գնացել էին Նոյյան ջրերը, իրենց հետ տանելով փոքր-մեծ մեղքերը, աշխարհի վրա ի հայտ եկավ հայ առաջին մարդը, մեր նախահայրը՝ Հայկը ու հնչեց առաջին հայերեն բառը` հա՜յ»: «Տեսնելով թուրքի անմարդկային վերաբերմունքը պարսկացնելու, զրադաշտությունը տարածելու եւ ատրուշաններ կառուցելու անհագ ձգտումը, միեւնույն է, հայ ժողովուրդը կարողացավ անվեհեր պահել կամքը եւ հավատը գալիքի նկատմամբ»: «Մարմնովս սարսուռ է անցնում եւ ինձ դրդում եմ մայթեզրի նստարանին»: «Ես խոչընդոտ չդարձա սրտիս առաջ, այլ ընդհակառակը, սատար կանգնեցի նրան»: «Ես թերեւս 17 տարեկան եմ» եւ այլն:

Հայերենի իմացության այս մակարդակին հասնելու պատճառը «ստեղծագործական մրցույթ» առարկայական հանձնաժողովի նախագահ Գուրգեն Գասպարյանը բացատրում է հանրակրթական դպրոցներում հայոց լեզու եւ գրականություն առարկաների նկատմամբ վերջին տարիներին դրսեւորվող քամահրական վերաբերմունքով: «Ինչո՞ւ եմ կարեւորում այս հարցը, որովհետեւ շատերին թվում է, թե հայոց լեզուն եւ գրականությունն այն առարկաներն են, որոնք հետագայում պետք չեն գալու աշակերտին, մինչդեռ ամեն մի պետության մեջ ազգային լեզուն ու գրականությունը մարդու աշխարհայացքի ձեւավորման բաղկացուցիչներն են: Աշակերտն ինչ մասնագետ էլ դառնա, մայրենիի նկատմամբ պետք է ունենա բացառիկ վերաբերմունք, որովհետեւ հենց դա է ձեւավորում մեր պետության քաղաքացիների ազգային գիտակցությունը: Փաստորեն, մենք կամաց-կամաց կորցնում ենք մեր ապագա քաղաքացիներին, եւ եթե հայերենի նկատմամբ վերաբերմունքն այսպես շարունակվի, որոշ ժամանակ անց կունենանք պետություն, որտեղ ազգային գիտակցության կամ ազգի հավաքականության մասին խոսելն ավելորդ կլինի», ասում է Գասպարյանը:

Գրավոր աշխատանքներում դիմորդները թույլ են տվել բազմաթիվ քերականական, կետադրական, լեզվաոճական սխալներ, սակայն ամենամեծ թերությունը դիմորդների ծայրահեղ պարզունակ մտքերն են՝ սխալ ձեւակերպումներով, իրականության փաստերի աղավաղումներով, ինչն էլ ցածր գնահատականների առատության հիմնական պատճառն է, քանի որ գնահատման ժամանակ առաջին հերթին հաշվի են առնվել դիմորդի մտածողությունը, աշխարհայացքն ու գրելու ձիրքը: «Անհեթեթ մտքերի մեծ տոկոսն իջեցրեց շեմը, որովհետեւ 140 դիմորդից 33-ը ստացավ զրո միավոր, իսկ դա նշանակում է, որ դիմորդը 40-50 քերականական սխալ է ունեցել: Ամենաբարձր նիշը 18 միավորն էր, որ ստացավ միայն մեկ հոգի, մի քանի հոգի ստացան 16-17 միավոր, իսկ դիմորդների հիմնական մասը վաստակեց 8 -12 միավոր»:

Այս արդյունքները նախորդ տարիների հետ համեմատելով Գասպարյանը նկատում է, որ նվազել է ոչ այնքան դիմորդների պատրաստվածությունը, որքան մտավոր պաշարը:

Բարեբախտաբար, վատ գրված շարադրությունների մեծ քանակի մեջ եղել են 3-4 լավ աշխատանքներ, որոնցից հանձնաժողովի հավանությանն է արժանացել «Ինչպե՞ս հանդուրժել տխմարներին» վերնագրով շարադրությունը: Դիմորդն, ունեցել է ուղղագրական սխալներ, սակայն գնահատման սկզբունքի համաձայն, հանձնաժողովը լավ աշխատանքները խրախուսել է 1- 3 միավորով: «Այդ դիմորդն անպայման կդառնա լավ լրագրող, իսկ քերականական սխալները ժամանակի ընթացքում կուղղվեն: Նա ունի լրագրողի համար ամենակարեւորը` գրելու ձիրք: Դա, իրոք, ուրախացնող էր, սակայն հուսահատեցնող էր այն, որ այդպիսի գրավոր աշխատանքները չափազանց քիչ էին՝ 150-ից ընդամենը 3-4-ը: Մյուս կողմից, մտածում ենք, որ եթե ապագայում այդքան լավ լրագրող ունենանք, գոհ պետք է լինենք»:

Տարածված կարծիք կա, որ լրագրության ֆակուլտետ դիմում են թույլ առաջադիմություն ունեցող շրջանավարտները, կարծելով, թե հոդված գրելու կամ հաղորդում վարելու համար ոչ գրագիտություն է պետք, ոչ էլ ընդհանուր զարգացածություն, մինչդեռ պարզ լրատվությունից մինչեւ գեղարվեստական ակնարկ գրելու համար ստեղծագործական ձիրք է պետք, առանց որի լրագրությամբ զբաղվելն ուղղակի անմտություն է: «Մեզանում թյուր կարծիք կա, որ հեռուստալրագրողը կարող է եթեր դուրս գալ եւ ինչ ասես խոսել: Հիմա բոլոր հնարավորությունները կան տեսնելու, թե ինչպես են հաղորդումներ վարում ռուս, անգլիացի, ֆրանսիացի լրագրողներն ու համոզվելու, որ ամենաողբերգականը մեր հեռուստալրագրության վիճակն է: Ինչ պատահի խոսում են՝ առանց գիտակցելու խոսքի արժեքը: Հայոց լեզուն մեզանում դարձել է զրոյական մի բան, ինչում համոզվում ենք ամեն օր: Բողոքարկման ժամանակ դիմորդները երբեմն իրենց գրած սխալ բառը կամ արտահայտությունը արդարացնում էին այս կամ այն հեռուստաընկերությանը վկայակոչելով: Այսինքն՝ եթե այդ հեռուստաընկերությամբ հնչում է, ուրեմն ճիշտ է, իսկ վերջինս պատասխանատվություն չի զգում անգրագետ խոսք տարածելու համար: Նույնիսկ ամենաանմեղ տեղեկություն գրելիս պետք է հետեւել լեզվին, այլ ոչ թե մտածել եթերը կամ թերթի էջերը լցնելու մասին: Խիստ գնահատելու դեպքում այս տարվա դիմորդների 60 տոկոսը զրո կստանար եւ ֆակուլտետն ուսանողներ չէր ունենա, բայց այդքան մեղմ մոտենալուց հետո դարձյալ վատ արդյունքներ ունեցանք: Ուրեմն անհրաժեշտ է փոխել հայոց լեզու եւ գրականություն առարկաների նկատմամբ վերաբերմունքը: Հայաստանը ինչքան էլ ծանր վիճակում լինի, ոչինչ չունենա, հայոց լեզու եւ գրականություն առարկաները պետք է լավ դասավանդվեն դպրոցներում, որովհետեւ եթե հայը վաղը հայ չլինի, Հայաստանն էլ չի լինի, ինչքան ուզում է զարգացած տնտեսություն ունենանք: Այդպես պետք է մոտենալ հարցին, այլ ոչ թե մտածել, թե մաթեմատիկոսի կամ մյուսի ինչի՞ն է պետք հայոց լեզուն: Այսպես շարունակվելու դեպքում լրագրության եւ մյուս ֆակուլտետները շուտով կփակվեն կամ չգիտեմ ինչի կվերածվեն: Ու կասենք` «Մեր ինչի՞ն է պետք հայոց լեզուն, ապրում ենք, էլի»:

ՌՈՒԶԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԱՀԸ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ Է ՎՏԱՐԵԼ ԱՂԱՆԴԸ

«Հայոց Աշխարհ»-ը բազմիցս է անդրադարձել «Եհովայի վկաներ» աղանդին։ Վերջին անգամ առիթը՝ սույն կազմակերպության կողմից հունիս-հուլիս ամիսներին Նոր Արեշում գտնվող հարսանյաց սրահի դահլիճում «Մենք կավ ենք, Եհովան՝ բրուտը» կարգախոսով իննօրյա համաժողովն էր, որին փուլ առ փուլ մասնակցել են աղանդի թե՛ Երեւան քաղաքի, թե՛ մարզերի գրեթե բոլոր ակտիվ անդամները։


Հատկանշական է, որ Եհովայի վկաների հարցի քննարկումները մեզանում սովորաբար ընթանում են հիմնականում մարդու իրավունքների, խղճի ազատության, սահմանադրության, օրենսդրության մեջ կրոնական կազմակերպությունների գրանցման համապատասխան կետերի հոլովույթում։ Այնինչ, կրոնական կազմակերպությունների հարցն ընդհանրապես, եւ «Եհովայի վկաների» հարցը մասնավորապես, անհրաժեշտ է դիտարկել բոլորովին այլ հարթության վրա։

Չպետք է մոռանալ, թե աշխարհաքաղաքական ինչ գործընթացների ոլորտում ենք, ինչ շահեր են բախվում տարածաշրջանում, ինչպիսի հարցադրումներ են պարբերաբար առաջանում կամ պարտադրվում մեզ։ Այսպիսի իրավիճակը որեւէ կենսական հարցի լուծման ժամանակ մեզանից պահանջում է բոլորովին այլ մոտեցումներ, քան աշխարհում ընդունված ձեւերն են ենթադրում։

Այս առումով, օրինակ, մեզ պետք է որ այնքան էլ չհետաքրքրի, թե, ասենք, «Եհովայի վկաները» քանի երկրներում է գրանցված։ Դիցուք, բոլոր երկրներում էլ գրանցված է, կամ նույնիսկ մի քանի երկրում էլ պետական կրոն է հռչակված։ Մեզ ի՞նչ։ Մենք դրա հետ ի՞նչ կապ ունենք, կամ արդյո՞ք դա էր չափանիշը, երբ նրանց ժամանակին մեզ մոտ էլ գրանցեցին։

Կամ, ենթադրենք, մեր օրենսդրական դաշտի անկատարության պատճառով կան կրոնական կազմակերպությունների գրանցման որոշակի բարդություններ։ Մի՞թե սա նշանակում է, որ տվյալ հարցի լուծումը պետք է տեղափոխվի զուտ օրենսդրական դաշտ ու ընթանա հակասությունների հարթեցման տրամաբանությամբ։

Մեր ազգի եւ պետության կենսական շահերը պահանջում են նման խնդիրների լուծման այլ մոտեցում։ Ի վերջո, ցանկացած հարցի լուծման ժամանակ հստակ պետք է սահմանազատվեն միջոցը եւ նպատակը։ Իսկ մեր նպատակը ուժեղ եւ անվտանգ (թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին առումներով) պետության կառուցումն է։ Եւ եթե որեւէ հարց առնչվում է ազգային եւ պետական անվտանգությանը, ապա մնացած բոլոր խնդիրները դառնում են զուտ միջոցներ։

Եթե ժողովրդավարական որեւէ սկզբունքի, տվյալ դեպքում՝ խղճի ազատության անվերապահ կիրառումը, կարող է վտանգել պետության անվտանգությունը, ապա պետք է գերակայի նպատակը՝ ուժեղ պետության կայացումը։ «Եհովայի վկաների» գործունեությունը վտանգում է մեր պետության անվտանգությունը, ուրեմն՝ աղանդը պետք է վտարվի երկրից։

Հասկանալի է, որ ինչ-որ արտասահմանցի շատ է ուզում, որ եհովայի վկաները ոչ միայն ազատ գործեն Հայաստանում, այլեւ բազմանան սնկի պես, հասկանալի է, որ շատ մոլորված կամ էլ շահագրգիռ «վկաներ» էլ են դա ուզում։ Պարզ է նաեւ, որ աղանդը արգելելու դեպքում մեզ կարող են մեղադրել ժողովրդավարական արժեքներից նահանջելու մեջ։

Հետո ի՞նչ, թող մեղադրեն։ Չէ՞ որ նույն տրամաբանությամբ մեզ կարող են մեղադրել (եւ հաճախ մեղադրում էլ են) Արցախի հարցի լուծման մեր պատկերացումների եւ ներկայումս աշխարհում ընդունված շատերին ձեռնտու մոտեցումների անհամապատասխանության համար։

Այլք ունեն իրենց շահերն ու նպատակները։ Իսկ մեր եւ «Եհովայի վկաների» նպատակները մեկընդմիշտ անհամատեղելի են լինելու։

ՎԱՐԴԱՆ ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

ՀԱԿԱՀԱՅԿԱԿԱ՞Ն, ԹԵ՞ ՀԱՅԱՊԱՀՊԱՆ

Վերջին ժամանակներս մեր երկրի ներկայացուցիչները սկսել են ավելի հաճախ բարձրացնել հայ□թուրքական սահմանի փակ լինելու հարցը, համարելով դա հակահայկական քաղաքականության դրսեւորում, անհասկանալի ու վրդովեցուցիչ փաստ։
Իսկ մեզ թվում է, որ Թուրքիան դրանով, հակառակը, հայապահպան քաղաքականություն է վարում։
Ինչո՞ւ է թուրքերի այս դիրքորոշումը, որը, չգիտես ինչու, անհասկանալի ու վրդովեցուցիչ է որակվում, հայապահպան։ Որովհետեւ թուրքերը սկզբունքային հետեւողականությամբ թույլ չեն տալիս եւ արգելում են մեզ մոռանալ, թե մենք ով ենք։ Մենք՝ թշնամի ենք։
Եթե նույնիսկ մենք բոլորս վերջնականապես տխմարանանք, ինչը շատերն արդեն հաջողացրել են, եւ սկսենք համարել, թե թուրքերը մեր թշնամին չեն, իրենք՝ թուրքերը, մեզ թույլ չեն տա մոռանալ, որ մենք ենք իրենց թշնամին։
Որովհետեւ համարձակվում ենք հայտարարել, թե իրենց երկրի կեսն իրականում մեր պատմական հայրենիքն է։ Որովհետեւ իրենց պապերի արածը ոճրագործություն եւ ցեղասպանություն ենք անվանում եւ դեռ պահանջում ենք, որ ուրիշներն էլ անվանեն։ Եւ այլն։
Այս առումով հատկանշական է, որ հայրենի իշխանությունները թուրքի հետ բարեկամաբար հարաբերվելու ոչ մի նախապայման չեն դնում։ Իսկ սկզբունքային ու հետեւողական թուրքը դնում է, եւ իհարկե, մեծ հաճույքով պատրաստ է մեզ էլ մարդատեղ դնել եւ անգամ սահման բացել ու հետներս բարեկամություն անել, եթե հրաժարվենք մեր փուչ եւ դատարկ պահանջներից, Ղարաբաղն էլ զիջենք Ադրբեջանին։
Դրանից հետո թուրքը մեզ հետ առեւտուր էլ կանի, էքսկուրսիաներ էլ կկազմակերպի դեպի Արարատ։ Հակառակ պարագայում մենք թուրքի թշնամին ենք, այսինքն՝ հայ։
Ստացվում է, որ թուրքը մեզ հայ է պահում, ստիպում է հայ մնալ։ Եթե այդքան սկզբունքային եւ հետեւողական չլիներ, այլ լիներ, ասենք, այնքան նենգ ու խորամանկ, ինչպիսին երբեմն պատկերացնում ենք իրեն, ապա կմեղմեր իր կարծրությունն ու կբացեր սահմանը։ Նույնիսկ առժամանակ մոռանալով Ղարաբաղը։ Հետեւանքները կարող էին անկանխատեսելի լինել։
Հայաստանի Հանրապետության այսօրվա քաղաքացիների մի շատ որոշակի մասի նախասիրած երաժշտության եւ խոսքի ոճին, հայացքին ու ականջների ձեւին, կեցվածքին ու պահվածքին նայելով՝ նույնիսկ մոտավոր թիվ կարելի է ենթադրել, թե քանի հազարներ անմիջապես կմղվեին դեպի... պատմական հայրենիք։ Իհարկե, ոչ Արարատի գագաթը ելնելու համար, այլ ավելի, այսպես ասած, մարդկային նպատակներով։
Եւ հնարավոր է, որ աշխարհի, թե ինքներս մեր աչքում խաղք դառած, ստիպված լինեինք արձանագրել, եթե հայերն այս աննորմալ երկիր Հայաստանից արտագաղթում են դեպի ավելի նորմալ երկիր Թուրքիա։
Իսկ թուրքերը տասնյակ բարի նպատակներով հազարներով այցելում են Հայաստան։ Գործ են հիմնում, տուն են առնում։ Եւ կպրծներ մի հիսուն տարում Հայաստանն էլ, Հայկական հարցն էլ։
Խե՛լք չունեն թուրքերը, խե՛լք։ Բայց սկզբունքային են։ Եւ առայժմ դա ոչ թե վատ է, այլ լավ։
Սահմանը լավ բան է, սիրելի հայրենակիցներ։ Մեր հասարակության մեջ մենք ինքներս այնքան սահմաններ ենք ջնջել ու ջնջում, որ լավ է, եթե թուրքը դեռ սահմանազատում է իրեն մեզանից։
ՀԱՅՈՑ ԱՇԽԱՐՀ

ՀԱՅԿՅԱՆ ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ 4500 ԱՄՅԱԿ

ՀԱՅԿՅԱՆ ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ 4500 ԱՄՅԱԿԻ ԱՌԹԻՎ


Հայրենակիցնե՛ր,

2008 թվականին լրանում է Հայկ Նահապետի` Հայոց Ձորի ճակատամարտում Բելի դեմ տարած հաղթանակի 4500 տարին: Մեծ հայագետ Ղևոնդ Ալիշանի տոմարագիտական հաշվարկի համաձայն, ճակատամարտի օրը համընկնում է հայկական օրացույցի Նավասարդի 1-ին, այն է՝ օգոստոսի 11-ին: Հայկյան հաղթանակով հայոց պետականության կազմավորումն ու զարգացումը դրվել են ամուր հիմքերի վրա:

ԱՐԱՐԱՏ ռազմավարագիտական կենտրոնը շնորհավորում է համայն հայությանն այս փառապանծ տոնի առթիվ և մաղթում, որպեսզի հայոց հավաքական կամքը լինի հայկյան բազկի պես ամուր և անսասան։

Հիշելով մեր պետականակերտ հաղթանակը` վստահ ենք, որ պատվով կդիմագրավե՛նք նաև Հայաստանի և հայության առջև ծառացած ներկա մարտահրավերները, քայլ առ քայլ կկերտե՛նք մեր անդառնալիորեն հզոր և միասնական ապագան։

Այս տոնի առթիվ ԱՐԱՐԱՏ ՌԿ-ն իր կայքում ներկայացնում է`
• Պատմագիտության դոկտոր-պրոֆեսոր Էդվարդ Լ. Դանիելյանի հոդվածը՝ Հայկի հաղթանակի պատմական նշանակության և այդ անցքի տոմարագիտական հաշվարկի մասին,
• Մովսես Խորենացու պահպանած «Վահագնի ծնունդը» հին հայկական ձոնը՝ ռուսերեն և անգլերեն թարգմանություններով հանդերձ,
• Ռուզան Սահակյանի «Վահագնի ծնունդը» հեղինակային երգը` նվիրված Հայկյան հաղթանակի 4500 ամյակին (ներկայացվում է առաջին անգամ),
• Հայոց դիցաբանության ռազմի աստված Վահագնի ծնունդը պատկերող պաստառ:

ԿԵՑՑԵ՛ ՀԱՅԱՍՏԱՆ:


ԱՐԱՐԱՏ ռազմավարագիտական կենտրոն
Երևան, 9 օգոստոսի 2008թ.



www.ararat-center.org

ԱՐԱՐԱՏ ՌԿ-ն իր գիտական և կրթական ծրագրերն իրականացնելու համար ապավինում է
ձեր հոժարակամ նվիրատվություններին: Ուղարկեք դրամական օժանդակություն
ԱՐԱՐԱՏ կենտրոնին` itsmyseat.com արագ և ապահով համակարգի միջոցով:

ՆԵՈԲՈԼՇԵՎԻԿՆԵՐԻ ՌԵՖԼԵՔՍՆԵՐԸ

Համաշխարհային բանահյուսական գրականությանը հայտնի են մի քանի հեքիաթներ, որոնք սկսվում են ողբերգական իրադարձությունից։
Չարասիրտ խորթ մայրը անտառի թավուտ է տանում դստերը կամ որդուն, կապում դժբախտ երեխային ծառից ու թողնում, որ վայրի գազանները հոշոտեն։ Հաճախ ճիշտ այդպես է վարվում թագավորը՝ պատանի տարիքի հավանական ապագա մրցակցի հետ։ Բայց հեքիաթներում դատապարտված երեխան միշտ փրկվում է. երբեմն ինքնուրույն, երբեմն էլ դա անում են բարի մարդիկ կամ հրաշագործները։
Հայկական հեքիաթներում ազատություն ստացած եւ փրկված երեխան դրանից հետո պարտադիր կարգով վազում է Հյուսիսային պողոտա։ Այստեղ նա հարցազրույց է տալիս, շրջապատվում այլ երեխաներով ու նրանք բոլորը միաբերան գոռում են □Պայքար, պայքար մինչեւ վերջ□։
Ուստիեւ առողջական վիճակի պատճառով կալանքից ազատված ՀՀՇ վարչության նախագահ Արարատ Զուրաբյանի հայտնվելը Հյուսիսային պողոտայում ոչ մեկին չպետք է զարմացնի։ Դա, թանկագիններս, ռեֆլեքս է։ Եթե նախկինում գիտությանը հայտնի էր ռեֆլեքսի միայն երկու տեսակ՝ պայմանական եւ բնածին, ապա այժմ դրանց կարելի է ավելացնել նաեւ երրորդը. նեոբոլշեւիկյան։
Ակադեմիկոս Պավլովի հայտնագործած ռեֆլեքսներից տարբերվում է միայն մի բանով։ Պավլովյան շները հետեւի թաթերի վրա էին կանգնում ու թուք արտադրում ուտելիք տեսնելիս։ Իսկ հհշական շների թուքը ծորում է ցանկացած տեղում, որտեղից երեւում է Թատերական հրապարակը։
Ի դեպ, մի ուրախալի նորություն կա սրանց համար։ Մեր ունեցած տեղեկություններով, քաղաքապետարանն ավարտում է միտինգների անցկացման համար հատուկ հատկացված վայրի սարքավորումը։ Միտինգավորների տրամադրության տակ են հանգստատեղերը, ճաշարանը, Նիկոլ Փաշինյանի երգերի ու ելույթների ձայնագրությունները, արեւածաղկի սերմի ռազմավարական պաշարները, հարմարավետ փշալարը ողջ պարագծով եւ Եվրախորհրդի չորս դիտորդները՝ աշտարակներում։
Ինչեւէ, հայտնվելով Հյուսիսային պողոտայում, Արարատ Զուրաբյանը՝ տեղնուտեղը մոռանալով ցիստիցեկոզի, տրիխինելեզի, սպարգանոզի եւ իր այլեւայլ հիվանդությունների մասին, վճռականորեն հայտարարեց. □Համոզված եմ, որ հանրահավաքները գնալով շատ ավելի հզոր են լինելու։ Եւ ամեն ինչ ունենալու է իր դրական ու նորմալ ավարտն այնպես, ինչպես մենք ցանկանում ենք։ Ես համոզված եմ, որ շատ մոտ ապագայում մենք կարձանագրենք մեր վերջնական հաղթանակը։ Համոզված եմ□։
Անկեղծ ասած, վաղուց ինձ չէր վիճակվել տեսնել այդչափ համոզված մարդու։ Բայց դա չէ գլխավորը։ Գլխավորն այն է, որ, ինչպես պարզվում է, նեոբոլշեւիկները լի են պայքարը շարունակելու վճռականությամբ, քանզի չեն կարող... հիասթափեցնել ժողովրդավարության մասին երազող մարդկանց։ Այո՜... Ասում են, թե դա բուժվում է։ Բայց ոչ բոլորի մոտ եւ ոչ մինչեւ վերջ։
Հիշում եմ, մի առիթով նախագահ Բուշը, ի պատասխան ամերիկյան զորքերն Իրաքից դուրս բերելու իր ընդդիմախոսների պահանջների, արտահայտվեց իսկը Զուրաբյանի պես. □Մենք մտադիր չենք լքել ժողովրդավարություն տենչացող մարդկանց□։ Եւ որտեղ էր Բուշը տեսել ժողովրդավարություն տենչացող իրաքցիների, այդպես էլ մնաց առեղծված։
Անիմանալի են Աստծո ճանապարհները, բայց հայրենի ազատարարների ճանապարհները է՛լ ավելի անիմանալի են։ Իսկ մենք հույս ունեինք, թե ցունամին անցավ հայոց աշխարհի վրայով, հետ քաշվեց ու հանդարտվեց, քաղաքական տաշեղներն ու աղբը հավաքեցին, վերջապես վերադարձանք նորմալ կյանքի։ Այսինքն՝ □նորմալ□ ասածը, իհարկե, որոշակի գեղարվեստական չափազանցություն է։ Կյանքը մեզանում նորմալ չի եղել երբեք։ Ուստի ասենք այսպես. սովորական կյանքի։
Բայց դե տեսնո՞ւմ եք, թե ինչ է ստացվում. □հանրահավաքները գնալով ավելի հզոր են լինելու, մոտ ապագայում կարձանագրենք վերջնական հաղթանակը...□։ Եկեք պայմանավորվենք. եթե դուք, թանկագին ընթերցողներ, այդ խփնվածների մասին ինչ□որ անպարկեշտ բան մտածեցիք, ապա ձեր մտքերի համար սույն տողերի հեղինակն ու խմբագրությունը պատասխանատու չեն։ Քանզի դրանք ձեր մտքերն են։ Թեեւ, իհարկե, մեծապես հուսով ենք, որ դրանք համընկնում են մեր մտքերի հետ։
Չէ, այնուամենայնիվ շտապեցին միանգամից ազատ արձակել այս կոդլին։ Ավելի ճիշտ կլիներ՝ որպես միջանկյալ լուծում միառժամանակ տեղավորել սրանց հոգեբուժարանում։ Ըստ որում բացառելով, բնականաբար, ցանկացած բռնություն։ Կիրառելով հարկադրման մեթոդն առանց դաժանության։
Մեծ Ֆիլիպ Պինելը, որին մեծարում են նրա համար, որ աշխարհում առաջինը ազատեց շղթաներից հոգեկան հիվանդներին, ինքը հոգեբուժական հարկադրման անզիջում կողմնակից էր։ Հոգեկան հիվանդների շղթաներն ու մարմնական պատիժները վերացնելու օգտին նա հանդես էր գալիս բնավ ոչ այն պատճառով, որ ցանկանում էր վերականգնել խելագարների ազատությունը, այլ որովհետեւ հավատում էր, թե ճիշտ կազմակերպված գժանոցում հիվանդներն այն աստիճան կտպավորվեն ադմինիստրացիայի ապշեցուցիչ իշխանությունից ու հեղինակությունից, որ կոպիտ միջոցների անհրաժեշտություն պարզապես չի առաջանա։
Պինելի գրած □Տրակտատ խելագարության մասին□ աշխատությունը լի է □ահաբեկման□ եւ □սահմանափակման□ գովաբանումով, ինչի մասին վկայում է հենց թեկուզ հետեւյալ հատվածը. □Իսկ եթե խելագարը բախվում է ակնհայտորեն գերազանցող ուժերի հետ, նա ենթարկվում է դրանց՝ առանց դիմադրության ու բռնության... Խելագարության մեր դիտարկած դեպքերում ականատես եղանք առանց դաժանությունների ահաբեկման, առանց բռնության ճնշման եւ առանց զայրույթի հաղթանակման բարերար արդյունքներին□։
ԳԱԳԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ՈՒ՛Ժ ՏՈՒՐ ՆՐԱՆՑ, ՏԵՐ ԱՍՏՎԱԾ

Օրերս խմբագրություն այցելած տարեց տղամարդը խորհրդավոր տեսքով եւ, չգիտես ինչու, շշուկով տեղեկացրեց, որ իր ունեցած հավաստի տվյալներով, ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը մի քանի միլիոն դոլար է հատկացրել մեր երիտասարդության բարոյական ու գաղափարական այլասերման համար։
Կցանկանայինք հավատալ։ Է՜հ։ Եթե ավելի երիտասարդ լինեի, այդպիսի փողերի դիմաց այնպե՜ս կայլասերվեի։ Բայց վախենամ, որ ֆինանսավորումն այդ դարձյալ չի հասնի ժողովրդին։ Դատախազությունը պիտի հատուկ հսկողության տակ առնի այդ գործը։ Երիտասարդությունը սպասո՛ւմ է։
Իսկ առայժմ երիտասարդության այլասերմամբ որոշել է զբաղվել Բաբկեն Արարքցյանը։ Հատկապես երիտասարդության, քանզի փոքրիշատե հասուն մարդկանց մեջ երեկ հհշական թերթերից մեկում տպագրված խորհրդարանի նախկին խոսնակի □Քաղաքակրթությունների բախում□ հոդվածը կարող է միայն հեգնալից քմծիծաղ առաջացնել։
Այս ահավոր շոգին ձեռքը գրիչ վերցնելու համար Արարքցյանին առիթ ծառայեց, ինչպես ինքներդ արդեն հավանաբար կռահեցիք, Հայ ազգային կոնգրեսի ստեղծումը։ Առիթն այդ, միանգամից նշենք, չափազանց մանր է մտքի սույն տիտանի համար։
□Վրանից դուրս է գալիս ազգային հերոսը։ Նրա աչքերը փայլատակում են։ Նրա դեմքը սարսափազդու է։ Շարժումները՝ սրընթաց։ Նա հիասքանչ է□ միզանսցենը, ինչ խոսք, տպավորիչ է, բայց եթե պարբերաբար դուրս գաս վրանից նման կերպ, չխորշելով առիթի անկարեւորությունից, ապա կարող է տեղի ունենալ գործողության արժեզրկում։
Եւ այսպես, ի՞նչ եզրակացությունների հանգեց Աստծո ծառա Բաբիկը։ Պարզվում է, այսօր Հայաստանում տեղի է ունենում ոչ թե քաղաքական տարբեր դիրքորոշումներ ունեցող կուսակցությունների կամ ուժերի գաղափարական պայքար, այլ ընթանում է քաղաքակրթությունների բախում։
Մի բեւեռում գտնվող կոալիցիան ձգտում է Հայաստանում ամրապնդել ասիական ոճի բռնապետություն։ Դե, իսկ □մյուս բեւեռում օրեցօր հզորացող Համաժողովրդական շարժումից ստեղծված Հայ ազգային կոնգրեսը որդեգրել է ազատության եւ համամարդկային արժեքների վրա խարսխված պետության կերտումը, ուր գերագույն արժեքը՝ ժողովրդավարական, իրավական պետության քաղաքացին է□։
Այո՜... Ո՛ւժ տուր նրանց, Տեր Աստված։
□Համլետի□ երկրորդ գործողության երկրորդ տեսարանում Պոլոնիուսն ասում է. □Նա խենթ է, բայց իր խենթության մեջ մեթոդ կա□։ Հհշական ավազակները պատրաստվում են ստեղծել ժողովրդավարական եւ իրավական պետությո՞ւն։ Ճի՞շտ հասկացա Արարքցյանին։ Մինչեւ 1998 թվականը մենք ապրում էինք ազատության եւ համամարդկային արժեքների վրա խարսխված պետությա՞ն մեջ։
Ժողովուրդը մեզանում, ինչպես հայտնի է, ասես փոքր երեխա լինի. ինքն էլ չգիտի, թե ինչ է ուզում, չի հասկանում, թե ինչպես եւ որտեղ է ապրում, բայց նա՝ այդ ժողովուրդն էլ կարող է անչափ զարմանալ նախկին խոսնակի խոսքերից։
Գուցե բավակա՞ն է զբաղվել խեղկատակությամբ, պարոնայք։ Թեպետ յուրաքանչյուր նկարիչ ինքն է որոշում, թե երբ պիտի կտավին դնի վերջին վրձնահարվածը։ Դա արարման գաղտնիքն է. եթե ժամանակին կանգ չառնես, ապա ինչ□որ բան կփոխվի։ Ինչո՞վ է արտասովոր □Ջոկոնդան□։ Նրանով, որ մի գեղեցիկ պահ Լեոնարդո դա Վինչին որոշեց. վերջ, բավական է, հերիք եղավ։ Մի ավելորդ վրձնահարված, եւ նկարը կփչանա։
Քանի որ դժվար է հասկանալ, թե երբ է հարկավոր կանգ առնել, ցանկացած գիրք կա՛մ չափազանց կարճ է լինում, կա՛մ չափազանց երկար։ Ցանկացած նկարի մեջ ինչ□որ բան կա՛մ չափազանց քիչ է, կա՛մ չափազանց շատ։ Իհարկե, յուրաքանչյուրն էլ փորձում է կռահել, թե երբ է անհրաժեշտ կանգ առնել, բայց դա հազվադեպ է ստացվում։
Հհշականները կանգ առնել չեն կարողանում ու էշի համառությամբ ներկայացնում են ամեն ինչ այնպես, ասես մենք իրենց իշխանության օրոք չենք ապրել։ Եւ արեւն էլ Արարքցյանի ժամանակ ավելի վառ էր շողշողում, խոտը ավելի կանաչ էր, իսկ ջուրը՝ ավելի թաց։ Եւ խոշոր եղջերավոր անասուններն էլ անկասելի ծնելիությամբ ու կաթնատվությամբ հասցնում էին գյուղացիներին սեւ մելամաղձի։ Եւ ամենուր այնպիսի՜ երանություն էր տիրում, այնպիսի՜ հոգեպարար թախիծ, որ ցանկություն էր առաջանում հասցնել մեկնումեկի մռութին, գլորվել առուն ու շնչահեղձ լինել երջանկությունից։
Ամերիկյան հոգեբուժության հայր Բենջամին Ռաշը 1812 թվականին հրատարակեց իր գլխավոր աշխատությունը՝ □Մտքի հիվանդությունների բժշկական հետազոտություններ եւ դիտարկումներ□ վերնագրով։ Նա գրում էր. □Պատերազմի նպատակին հասնելու հաջողությամբ խթանված ազատության ձգտման ավելցուկը բազմաթիվ մարդկանց մեջ ձեւավորել է կարծիքներ եւ պահվածք, որոնք հնարավոր չէ ո՛չ վերացնել հորդորներով, ո՛չ էլ սահմանափակել իշխանությամբ... Չափազանց մեծ ազդեցությունը, որ այդ կարծիքները գործել են բազմաթիվ քաղաքացիների պատկերացումների, ձգտումների եւ բարքերի վրա, հանգեցրել են խելագարության հատուկ տարատեսակի առաջացման□։
Փայլո՛ւն ախտորոշում։ Հանցավոր վարչախմբից, ավազակապետությունից եւ ասիական ոճի բռնապետությունից ազատության հանդեպ հհշականների ձգտման ավելցուկը՝ խթանված պատերազմի նպատակին հասնելու հարաբերական հաջողությամբ (քանզի այդ թափթփուկի նպատակը Հայաստանի վարկաբեկումն էր, ինչն էլ նրանք արեցին մարտի 1□ին) հանգեցրեցին խելագարության հատուկ տարատեսակի առաջացման։
Հորդորներով այդ աննորմալներին խելքի չես բերի։ Հարկավոր են այլ միջոցներ։ Ի դեպ, նույն Ռաշը գրել է. □Խելագարությունը չեղյալ է հայտարարում հասարակական պայմանագիրը հիվանդի համար, զրկում նրան իրավունակությունից, զրոյի հավասարեցնում դատարանում նրա վկայությունը, բարոյական պարտավորությունները եւ այլն։

ԳԱԳԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

Ara Papyan: Present-day Georgia has no right to Javakhk

Present-day Georgia has no right to Javakhk, for no agreement on state border was signed between Armenia and Georgia after the war in 1918, said Ara Papyan, head of Modus Vivendi center, historian and former Armenian Ambassador to Canada.

"The issue of borders in the South Caucasus should be resolved on the basis of the international law, through implementation of Woodrow Wilson's arbitral award and the principles proposed by the League of Nations on February 24, 1920," he said.

"Decisions of the Communist Party's Central Committee on Karabakh and Javakhk should not determine Armenia's borders with Georgia and Azerbaijan. Leaders of modern Georgia eye the soviet era as period of foreign occupation."

If someone questions the Paris conference's decision on Armenia, this person questions the entire legal and political system of Europe and Middle East, according to him.

"A special commission dealing with the problem of Armenian borders said in its report that all territorial disputes should be considered by the League of Nations. Javakhk's annexation to Georgia was a result of occupation regime," Papyan said.

The Armenian-Georgian war for Javakhk started on December 5, 1918 and was stopped after British interference on December 31. An agreement signed in Tiflis in January 1919 stated that the northern part of Borchalinsky district passed on to Georgia, the southern part passed on to Armenia while the middle (Lori and Zangezur) was announced a "neutral zone" and was under control of British governor-general.

After establishment of the soviet rule, Javakhk issue was raised again. Overwhelming majority of the province stood for joining Armenia. A final decision was taken at the plenary session of the Caucasus Bureau and was forwarded to consideration of the Georgian Communist Party's Central Committee, which decreed that "taking into account Akhalkalaki's political and economic ties with Tiflis, the proposals of our Armenian comrades is unacceptable."

After the end of WWI, Armenia and Turkey signed the Treaty of Sevres which envisaged Armenia's commitment to Woodrow Wilson's arbitral award determined borders with Turkey, Georgia and Azerbaijan. According to the award, Armenia was supposed to get Armenian-inhabited Transcaucasian regions, thus bringing its territory to 110 thousand km2.

«ՕԳՏԱԿԱՐ ԱՊՈՒՇՈՒԹՅԱՆ» ՎՆԱՍԻ ՄԱՍԻՆ

Հհշականների այսօրվա միտինգը իսկապես կարող է բեկումնային դառնալ։ Ոչ այն իմաստով, իհարկե, թե սրանք կցուցադրեն սկզբունքորեն նոր ու հետաքրքիր ինչ-որ բան։ Պարզապես, դատելով այս օրերին հնչող հայտարարություններից, զգալիորեն կաճի նրանց ագրեսիվությունը (թեեւ սրանից ավելի՝ էլ ո՞ւր)։
Իսկ բեկումնային կարող է դառնալ միտինգը իշխանությունների պատասխան արձագանքի իմաստով։ Վերջին ամիսների փորձը միանշանակ ցույց տվեց, որ ինչքան ավելի շատ է իշխանությունը խոսում համագործակցության ու երկխոսության մասին, որքան ավելի է մեղմում իր դիրքորոշումն ու զիջումների դիմում, այնքան ավելի են կատաղում լեւոնականները։ Այնպես որ՝ գուցե պետք է վերանայե՞լ մարտավարությունը։
Բնավ համոզված չենք, թե պետք է լսել Եվրախորհրդի «խորհրդատուներին» եւ մշտապես նորանոր զիջումներ անել նեոբոլշեւիկներին։ Ոչ մի լավ բանի դա հանգեցնել չի կարող։
Պատկերացրեք, թե ընկել եք հրոսակների ձեռքը, որոնց մոտ ծառայում են այդօրինակ «խորհրդատուներ»։ Բանդիտները պատրաստվում են հանել ձեր աչքը, իսկ «խորհրդատուները» մխիթարում են. «Նելսոնն ու Կուտուզովը նույնպես միաչքանի են եղել, բայց ինչպիսի՜ հաղթանակներ են տարել»։
Դուք հնազանդորեն թույլ եք տալիս հանել ձեր աչքը, բայց հրոսակները մտադրվում են հանել նաեւ երկրորդը։ «Խորհրդատուները» տեղնուտեղը սկսում են համոզել. «Հոմերոսը կույր էր, բայց ո՜նց էր գրում»։ Առարկելը դժվար է, իսկապես հանճարեղ էր գրում կույր սրիկան։ Եւ հանում են ձեր երկրորդ աչքը։
Ոգեւորվելով, բանդիտները որոշում են կոտրել ձեր ողնաշարն ու վերածել անդամալույծի։ Այդտեղ ձեզ հանգստացնում են՝ վկայակոչելով նախագահ Ռուզվելտին։ Իսկ երբ պատռեն ձեր թմբկաթաղանթները, արդեն չեք լսի դատողությունները հիասքանչ երաժշտություն գրող խուլ Բեթհովենի մասին։
Այնպես որ՝ պետք է գործել վճռականորեն, խիստ, բնականաբար օրենքի սահմաններում։ Պետք չէ վախենալ Եվրախորհրդի հետ հարաբերությունները փչացնելուց, որը փաստորեն շանտաժի է ենթարկում մեզ դրանով։ Եթե Բուրիդանի էշի մռութի առաջ մշտապես մի կապ դարման պահես՝ այն հեռավորությամբ, որ հոտն առնի, ապա արդյունքում պիտի գա պահը, երբ նույնիսկ էշը քար կտրած կկանգնի տեղում՝ արդեն ի վիճակի չլինելով բացահայտել ու բացահայտել այդչափ խաբուսիկ նպատակով տարվելու իր ունակությունը։
Եւ բացի այդ, հայրենի քաղաքական ուժերի եւ Եվրախորհրդի միջեւ հարաբերությունները ես կհամեմատեի հոգեբուժարանի հետ, որտեղ բարի ու զգայուն, բայցեւ, ինչպես ընդունված է, փոքր-ինչ հեգնասեր գլխավոր բժիշկը շրջայց է կատարում։ Նա լսում է բոլոր պալատների հիվանդների զառանցալից մենախոսությունները, դրանց մեծամասնությանը ոչինչ չի պատասխանում, բայց ոչ այնքան անհուսալի որոշ հիվանդներին այնուամենայնիվ ուղղում է։ Արդյունքում առաջանում է յուրօրինակ թերապիայի պատրանք։
Միայն թող հայրենի քաղաքական գործիչները չվիրավորվեն այս համեմատությունից։ Գոյություն ունի բավական համոզիչ կարծիք, համաձայն որի՝ խելագարությունը ոչ պակաս իմաստավորված է, քան ողջամտությունը եւ, ավելին. խելագարը՝ հանճարի պես, տեսնում է իրականությունը շատ ավելի ճշգրիտ, քան սովորական մարդը։ Այս տեսակետի ապշեցուցիչ հաստատումն է պարունակում Մարկոսի Ավետարանը, որտեղ մեզ հաղորդում են, որ Հիսուսի աստվածային էությունն ընդունող առաջին մարդը «դիվահար» էր, այսինքն՝ խելագար։
Հիսուսը քառասուն օր անցկացնում է անապատում, դիմադրելով Սատանայի փորձություններին, այնուհետ՝ վերադառնում Գալիլիա, որպեսզի քարոզի Աստծո Ավետարանը, եւ հավաքում իր առաջին հետեւորդներին, որոնց հետ գնում է Կափառնայում։ «Եւ մտան Կափառնայում։ Եւ Հիսուս նույն շաբաթ օրն իսկ ժողովարան մտնելով՝ ուսուցանում էր նրանց։ Եւ նրանք զարմանում էին նրա քարոզության վրա, քանզի ուսուցանում էր իշխանությամբ, այլ ոչ թե օրենսգետների պես։ Արդ, նրանց ժողովարանում մի մարդ կար՝ պիղծ ոգուց բռնված, որն աղաղակեց եւ ասաց. «Թո՛ւյլ տուր, ի՞նչ ես ուզում մեզնից, Հիսո՛ւս Նազովրեցի. մեզ կորստյան մատնելո՞ւ եկար. գիտենք քեզ, թե ով ես դու, Աստծո Սուրբն ես»։
Մեկ այլ օրինակ. «Եւ Հիսուս եկավ ծովի հանդիպակաց կողմը, գերգեսացիների երկիրը։ Եւ երբ նա նավակից դուրս եկավ, գերեզմաններից նրա դեմն ելավ մի մարդ, որին բռնել էր մի պիղծ ոգի, եւ որի բնակության տեղն իսկ գերեզմանների մեջ էր։ Եւ ոչ ոք նրան շղթաներով անգամ չէր կարող կապել... Ոչ ոք նրան չէր կարողանում զսպել... Երբ նա Հիսուսին հեռվից տեսավ, առաջ վազեց ու երկրպագեց նրան, բարձրաձայն աղաղակեց եւ ասաց. «Ի՞նչ ես ուզում ինձնից, Հիսո՛ւս, Բարձրյալ Աստծո՛ Որդի»։
Ինչեւէ, իշխանությունների գործողությունները պետք է համարժեք լինեն իրադարձությունների զարգացմանը։ Եթե ընդդիմությունը է՛լ ավելի է կարծրացնում իր պահվածքը, ապա նույնը պիտի անի նաեւ իշխանությունը։ Ժամանակին Լենինը շրջանառության մեջ դրեց «օգտակար ապուշներ» տերմինը։ Այդպես էր աշխարհի ամենաառաջադեմ ուսմունքի հիմնադիրն անվանում բուրժուական ճամբարի այն միանգամայն ողջամիտ ներկայացուցիչներին, որոնք ոչ թե վախից կամ փողի դիմաց, այլ բացառապես համոզմունքների դրդումով ջուր էին լցնում իրենց գերեզմանափորների ջրաղացին։
Շատ վատ կլինի, եթե «օգտակար ապուշության» յուրօրինակ դրսեւորումներ դիտարկվեն նաեւ հայոց աշխարհում։

ԳԱԳԻԿ ՄԿՐՏՉՅԱՆ